Uitkeringsfraude met ‘dodendossiers’

door

SERIEUS!? / Ivan Cairo

De bevindingen van de Rekenkamer over de onrechtmatige uitkeringen bij het ministerie van Sociale Zaken en Volkshuisvesting, met name de Monikarta, schetsen een ontluisterend beeld van structurele nalatigheid en zwakke controlemechanismen binnen de overheid. Wat vooral verontrust, is dat in 2023 in geen van de onderzochte dossiers volledige of correcte documentatie aanwezig was, terwijl er bovendien geen wettelijke basis bestaat voor deze vorm van financiële bijstand en misschien nog steeds niet.

Dit betekent dat een systeem dat is bedoeld om de meest kwetsbaren te ondersteunen, feitelijk opereerde in een juridisch vacuüm, waarin willekeur en misbruik vrij spel kregen. Nog zorgwekkender is de harteloosheid waarmee de daders opereerden. Men ging letterlijk over lijken, want de uitkering van mensen die al zijn overleden, werd achterovergedrukt. Dit was alleen mogelijk doordat er geen controles waren of deze oppervlakkig werden uitgevoerd.

“Dat acht maanden nadat onderzoekingen begonnen minister Pokie nog geen beeld heeft over de omvang van de fraude is veelzeggend”

De Rekenkamer wijst terecht op ernstige tekortkomingen in de uitvoering, waaronder het willekeurig toepassen van richtlijnen en het accepteren van tegenstrijdige adresgegevens zonder nadere verificatie. Echter, wat minstens zo problematisch is, is de trage gang van zowel administratieve als strafrechtelijke onderzoeken naar dit soort misstanden, waardoor hierover wantrouwen begint te ontstaan in de samenleving.

Deze traagheid voedt een cultuur van straffeloosheid en ondermijnt de geloofwaardigheid van controlesystemen die juist misbruik moeten voorkomen. Dat acht maanden nadat onderzoekingen begonnen minister Pokie nog geen beeld heeft over de omvang van de fraude is veelzeggend.

Echter, oplossingen zijn mogelijk mits er politieke wil en bestuurlijke discipline wordt getoond. Allereerst moet snel een duidelijke wettelijke grondslag komen voor alle vormen van sociale bijstand voor zover deze nog niet is gemaakt, zodat rechtmatigheid afdwingbaar wordt. Daarnaast is een digitaal gekoppeld bevolkingsregister essentieel, zodat overlijden automatisch leidt tot stopzetting van uitkeringen.

Ook moeten interne en externe audits structureel worden versterkt, met realtime datacontroles en strengere sancties bij overtredingen. Tot slot moet de werkwijze van het strafrechtelijke apparaat worden versneld, zodat onderzoeken niet jarenlang blijven hangen en verantwoordelijken daadwerkelijk worden vervolgd.

Uiteindelijk raakt dit dossier aan iets fundamentelers: de vraag hoe een overheid omgaat met haar meest kwetsbare burgers, zelfs nadat zij zijn overleden. Wanneer controle faalt, administraties blijven doorlopen en signalen van overlijden worden genegeerd, ontstaat niet alleen financieel misbruik, maar ook een moreel vacuüm waarin menselijke waardigheid volledig uit het oog verdwijnt.

Deze vorm van institutionele verwaarlozing moet hard worden aangepakt door middel van transparantie, verantwoording en consequente handhaving. Zonder die ingrepen blijft het risico bestaan dat kwetsbare systemen worden misbruikt door insiders en dat publieke middelen weglekken zonder dat iemand ter verantwoording wordt geroepen.

Een overheid die dit laat voortduren ondermijnt haar eigen legitimiteit en laat burgers achter met het gevoel dat regels slechts bestaan op papier. Herstel begint bij politieke moed, strikte controle en respect voor menselijke waardigheid in elk stadium van het systeem.

ivancairo@yahoo.com