Ons wonderbaarlijk brein (19)

door

Heeft u zich ooit afgevraagd waarom het zo moeilijk is om van een verslaving af te kikken? Misschien kent u iemand of worstelt u zelf met een verslaving van tabak (nicotine), alcohol, cocaïne, heroïne, marihuana, slaaptabletten, gokken, seks, voedselverslaving, amfetamine enzovoorts. In dit deel van de rubriek ‘Ons wonderbaarlijk brein’ en in de volgende twee tot drie delen buig ik mij over de neurofysiologische, neuropsychologische en pathologische aspecten van de verschillende verslavingstrajecten en hoe het afkicktraject succesvol kan worden bewandeld.

Tekst en beeld Richenel Ellecom

Na mijn studie Geneeskunde in Californië in de Verenigde Staten, heb ik stage gelopen in een afkickkliniek voor drugs en alcohol. Na tien jaar te hebben gewerkt in een ziekenhuis in het middenwesten ben ik klinische en forensische neuropsychologie gaan studeren in Chicago. Ik heb daarna in verschillen revalidatiecentra in Illinois als consultant gediend, naast mijn werk in een instituut dat ik had opgericht.

“De uitstoot van dopamine wekt een gevoel van genot op, dat langzamerhand wordt verwacht door de gebruiker”

Verder ben ik twaalf jaar docent geweest in de neuropsychologische diagnostiek aan een universiteit in Chicago. Ik schrijf dit om aan te geven dat ik niet alleen een academische achtergrond heb in de onderwerpen waarover in schrijf, maar ook jarenlange klinische ervaring heb opgedaan.

Tabak- en alcoholverslaving

In dit deel sta ik stil bij tabak- (nicotine) en alcoholverslaving. De meeste verslavingen komen samen in hetzelfde centrale circuit van de dopamineroute in het brein (de hersenen). Ze verschillen in de receptoren waarop ze direct inwerken en de wijze waarop ze die systemen in de loop van de tijd hervormen. In eerdere delen heb ik gewezen op het feit dat het brein plastisch is en zich fysiek en cognitief kan aanpassen aan de prikkels waaraan het wordt blootgesteld.

Nicotine (tabak):

Wanneer u rookt, gaat nicotine in de tabak over in damp door de hitte bij het verbranden van de sigaret of pijp (700-900 graden Celsius). De damp wordt naar de longen gevoerd door inhaleren en binnen enkele minuten bereikt de nicotine de hersenen via de bloedstroom.

In de hersenen stimuleert de nicotine uitstoot van dopamine, behalve andere secundaire effecten die het heeft op andere delen van het zenuwstelsel. De uitstoot van dopamine wekt een gevoel van genot op, dat langzamerhand wordt verwacht door de gebruiker. Dit is de psychologische verslaving die ontstaat. Daarnaast gaat het brein zich fysiek aanpassen aan het prikkelen van nicotine.

Uniek in nicotineverslaving is dat door regelmatig te roken de receptoren van nicotine minder gevoelig ervoor worden. Het brein maakt meer receptoren aan om hetzelfde niveau van genot te ervaren. Dus moet ook meer nicotine worden aangevoerd – meer roken dus – om het gevoel van genot te blijven ervaren. Dit is de basis van fysieke verslaving.

Nicotineverslaving heeft dus een psychologisch en een fysiek component. Behalve het verslavingstraject van nicotine in tabak, komen bij onvolledige verbranding van tabak (sigaretten, pijp, tjilum) duizenden chemische stoffen vrij, waarvan benzopyreen de belangrijkste is. Deze stof irriteert de bovenste luchtwegen en longen en kan uiteindelijk kanker veroorzaken in de mond, keel en longen. Daarnaast draagt roken ook bij aan het ontstaan van hart- en vaatziekten en verergert de graad van diabetes type 2.

Alcohol:

Alcohol heeft een eigenaardig effect op het brein, omdat het invloed heeft op twee typen receptoren erin. Het werkt remmend (GABA-A) en stimulerend (NMDA). Het stimulerende effect van alcohol komt doordat het de remmende werking van GABA-A ondermijnt en de gebruiker minder controle heeft over het executieve netwerk, dus minder kritisch denkt, loslippiger wordt en het gedrag losbandiger wordt. Door het stimulerende effect op NMDA ervaart de gebruiker, na een zekere hoeveelheid alcohol te hebben gebruikt, een depressief (kalmerend) effect.

Het katereffect (hangover) van alcoholconsumptie is een teken van het stimulerende effect van alcohol op de NMDA-receptoren en het algehele depressieve effect op de hersenen. Ook hier past het brein zich aan, door het principe van plasticiteit. De GABA-A receptoren worden minder gevoelig, dus moet men meer consumeren om hetzelfde effect te ervaren. De NMDA-receptoren worden gevoeliger en het kalmerende effect van alcohol wordt sterker.

Wanneer men plotseling stopt met alcoholgebruik kunnen er sterke angstgevoelens opkomen, epileptische aanvallen en delierum ontstaan. Bij langdurig gebruik kan er ook een leveraandoening optreden die de dood tot gevolg kan hebben.

In het brein kan ook atrofie (anatomische schade) zich voordoen in de laterale ventrikels van de hersenen. De holte van de ventrikels vergroten doordat het weefsel in de ventrikels afsterft. Door slechte voeding die de alcoholist tot zich neemt, kan door gebrek aan bepaalde vitaminen het Wernicke-Korsakoff-syndroom ontstaan. Dit wordt in de volksmond ‘alcohol dementie‘ genoemd.

(lees verder onder de )

De route van alcoholverslaving in de hersenen.

Afkicken

Het afkicktraject van nicotine, onder goede begeleiding, kan binnen tien tot twaalf weken positieve vruchten afwerpen. Een goed behadelingstraject bestaat uit psychologische therapie, voedingskundige begeleiding, bewegings- en ontspanningstraining.

Het afkicktraject van alcohol is gecompliceerder vanwege de ernstige afkickverschijnselen die zich kunnen voordoen. Meestal zijn een kort ziekenhuis- of interne kliniekverblijf nodig om de ontwenningsverschijnselen onder controle te houden. Het totale traject kan zes maanden tot een jaar duren.

In de Verenigde Staten wordt aangeraden dat de gerevalideerde alcoholist of drugsverslaafde zich aanmeldt bij het genootschap van anonieme alcoholisten of drugverslaafden (‘Alcoholics Anonymous’ of ‘Narcotics Anonymous’) voor ondersteuning in het natraject de rechte schaats te blijven rijden.-.

*Voor meer informatie mag u contact maken met de schrijver van het artikel

Richenel Ellecom (899-6441/ramdas1947@yahoo.com), Psy.D., Dr.P.H., HSPP, is preventieve geneeskundige- en medisch voedingskundige specialist, alsook klinisch en forensische neuropsycholoog.