‘Kopro Busi’ bengt jongeren terug naar hun erfgoed

door

door Audry Wajwakana

PARAMARIBO ― “Pas toen ik in het netwerk zat, dacht ik: ‘wauw, we hebben veel meer’.” Met die constatering legt Esther Pinas, directeur van het Marron Vrouwennetwerk, het groeiende besef voor erfgoed vast.

Doordat veel marronjongeren in de stad sterk door het westerse worden beïnvloed, blijft een groot deel van het eigen erfgoed buiten beeld. Het pilotproject ‘Kopro Busi’ moet daarin verandering brengen door jongeren opnieuw in contact te brengen met de cultuurelementen die dreigen te vervagen.

“Door jongeren actief te laten oefenen, luisteren en creëren, krijgt erfgoed opnieuw betekenis” Esther Pinas

Het project begon in het weekend in het dorp Santigon in district Wanica. Jongeren tussen twaalf en 25 jaar leerden over tembe en haken. “Voor deze combinatie is bewust gekozen, omdat ze praktische vaardigheden biedt die direct toepasbaar zijn en mogelijkheden hebben voor inkomsten”, legt Pinas uit in gesprek met de Ware Tijd.

Communicatiemiddel

Ze stelt dat tembe, een traditionele marron kunstvorm van symmetrische patronen en tekens, symbool staat voor cultureel erfgoed waarvan de betekenis bij veel jongeren is vervaagd. “Tijdens de slavernijperiode fungeerden de tekens als communicatiemiddel, onder meer om vluchtroutes aan te geven op onder meer bomen, zonder dat slaveneigenaren die konden ontcijferen.”

Later ontwikkelde tembe zich tot een visuele taal op boten, huizen en andere objecten, zoals houten banken en muurschilderingen binnen marrongemeenschappen. Kleuren en patronen hebben een betekenis, al is die kennis vandaag niet meer vanzelfsprekend aanwezig. Zelfs binnen de gemeenschap is niet alle symboliek nog bekend.

Trainer Marilva Panka-Koniki vertelde de deelnemers dat voor tembe groen, rood en wit de basiskleuren zijn. Groen staat symbool voor vruchtbaarheid, rood voor liefde en wit voor vrede. Pinas vult aan: “De figuren hebben ook een betekenis, maar Marilva kent die niet, omdat dat haar niet door is doorgegeven, ondanks dat haar vader en grootvader zich met tembe bezighielden.”

Overdracht en herwaardering

De kern van ‘Kopro Busi’ is vooral om jongeren (bij) te scholen. “Wat nu vaak als iets kleins of onbelangrijks wordt gezien – kopro (koper) – moet via overdracht en herwaardering veranderen in een diamant. Door jongeren actief te laten oefenen, luisteren en creëren, krijgt erfgoed opnieuw betekenis”, benadrukt Pinas. Tegelijk wordt gezocht naar manieren van overdracht die aansluiten bij hun leefwereld, omdat traditionele kennis niet vanzelfsprekend meer wordt doorgegeven.

De training in haken wordt verzorgd door Audrey Koina en die in tembe door Panka-Koniki. Haken is geen marronerfgoed, maar is door de organisatie als aanvulling meegenomen. Veel vrouwen maken pangi (wikkelrokken) en willen de randen met een mooi haakwerk afwerken. Naast de twee pijlers – haken en tembe – omvat het project storytelling, awasa dans en taalcursussen. De uitvoering van het project wordt mede mogelijk gemaakt door het Cultuurfonds.

Belangstelling

In Santigron, de eerste plek voor de uitvoering van ‘Kopro Busi’, bleek bij de registratie aanvankelijk meer belangstelling te zijn voor haken. “Maar toen de jongeren in aanraking kwamen met tembe, koos een groot deel daarvoor”, vertelt Pinas. De visuele kracht van de tekens wekte nieuwsgierigheid en trok uiteindelijk meer deelnemers naar dat onderdeel.

In Paramaribo hebben zich inmiddels 57 mensen geregistreerd voor deelname. Naast Santigron en Paramaribo maken Oviaolo (Marowijne) en Kayaapaati (Boven-Suriname) deel uit van de pilot. In de grote vakantie zal het project naar zestien marrondorpen worden uitgebreid.

Opvallend is het besluit om storytelling open te stellen voor het publiek. Waar dergelijke activiteiten vaak een besloten karakter hebben, kiest de organisatie voor toegankelijkheid. De sessies bij dit onderdeel zullen ’s avonds plaatsvinden, in lijn met de traditie waarin verhalen rond het vuur worden gedeeld. “We zijn nog bezig met het organiseren. Zodra dat is afgerond is, zullen we dat via socialemediakanalen bekend maken”, zegt Pinas.

‘Kopro Busi’ reikt verder dan alleen behoud. Door erfgoed te koppelen aan vaardigheden en creativiteit ontstaat ook ruimte voor zelfredzaamheid. Jongeren die tembe combineren met haken, zien mogelijkheden om producten te maken en te verkopen. Daarmee wordt cultuur niet alleen iets om te bewaren, maar ook om op voort te bouwen. “Het uiteindelijke doel is ervoor te zorgen dat kennis van tembe, awasa, taal en verhalen niet verdwijnt, maar blijft doorleven in volgende generaties”, besluit Pinas.

Bij tembe hebben de (basis)kleuren en figuren een betekenis. [: privécollectie]