Veerkracht en vrijheid het onbekende verhaal achter ‘De schat van de vrijheid’

door

Tekst en Beeld Tascha Aveloo

“Ik was altijd wel geïnteresseerd in wie mijn voorouders waren. Ik vroeg veel, maar echte antwoorden kreeg ik niet”, zegt Ellen Neslo over haar boek De schat van de vrijheid (2025), waarin ze een indrukwekkend en persoonlijk verhaal tot leven brengt. Gebaseerd op jarenlang archiefonderzoek reconstrueert zij het leven van haar voormoeder Paulina van der Meer (1768–1861), een vrouw die zich vanuit slavernij wist op te werken tot een zelfstandige en invloedrijke figuur in het koloniale Suriname.

Het boek werpt niet alleen nieuw licht op één leven, maar beschrijft ook een belangrijk en vooral onbelicht deel van de Surinaamse geschiedenis. De zoektocht bracht Neslo in 1999 naar het Nationaal Archief in Den Haag. Daar ontdekte ze toevallig een naam die haar leven zou veranderen: Paulina van der Meer. “Ik zag haar naam in een ‘wijkregister’ en dacht: zou ze familie zijn? Mijn oma heette ook Van der Meer. Dat moment was het begin van alles.” Neslo heeft over het boek een lezing verzorgd in Readytex Art Gallery.

“Vrijgemaakte mensen hielpen elkaar, vaak noodgedwongen.Er was geen enkele vorm van sociale zekerheid. Als je vrij was, moest je het zelf uitzoeken. Dus mensen hielpen elkaar“

Van Paramaribo naar de archieven

Neslo is geboren in Paramaribo, maar studeerde in Nederland. Haar loopbaan begon in het onderwijs, waarna zij als jurist onder meer verbonden was aan de Universiteit Utrecht.Toch bleef één vraag haar altijd bezighouden: waar kom ik vandaan? Zij doorbladerde eens in het Nationaal Archief in Den Haag zogenoemde ‘wijkregisters’. “En toen zag ik de naam Paulina van der Meer, die aan de Maagdenstraat had gewoond en een gekleurde vrouw was en vroeg me af of ze familie zou zijn, want mijn oma van vaders kant heet Van der Meer.” 

Wat begon als nieuwsgierigheid groeide uit tot diepgaand historisch onderzoek. Neslo besloot systematisch archieven te bestuderen en startte in 2012 een promotietraject. Vier jaar lang onderzocht zij het leven van vrije, zwarte en gekleurde inwoners van Paramaribo in de periode 1850-1863. “Ik heb honderd tweeënzestig vrije mensen onderzocht, allemaal volwassenen met een beroep en een belangrijke positie in de samenleving. En wat ik ontdekte had ik niet geweten, namelijk dat er al een grote groep vrije zwarte invloedrijke mensen woonde in Paramaribo.”

Haar onderzoek, afgerond in 2016, toonde aan dat deze ‘vrije, niet-blanke elite’ een veel grotere rol speelde dan tot dan toe werd aangenomen. Het waren ambachtslieden, leraren, notarissen en zelfs bestuurders; één van hen was zelfs procureur-generaal. “Deze mensen hebben de samenleving mede vormgegeven, maar hun verhaal is nauwelijks verteld.”

Het leven van Paulina van der Meer

Na haar promotie werd Neslo benaderd door een uitgeverij met de vraag om het verhaal van Paulina van der Meer uit te werken. Ze dook opnieuw de archieven in en besteedde zeven jaar aan het reconstrueren van het leven. Paulina werd geboren in slavernij op plantage Santa Barbara en leefde daar vierendertig jaar in slavernij. In 1802 werd zij vrijgekocht door een Nederlandse man, een oud schipper die uit Nederland was gevlucht en vervolgens in Suriname werkte als timmerman en molenmaker. Ze kreeg met hem twee kinderen.

“Hij heeft haar vrijheid gekocht tegen een bedrag dat vergelijkbaar is met de prijs van een huis,” vertelt Neslo. De man moest namelijk voor Paulina en de twee kinderen elk vijftig gulden betalen aan de overheid en ook een apart bedrag aan de plantagehouder. Hij moest zelfs een hypotheek ervoor nemen. “Het was ongeveer twee keer zijn jaarsalaris. Dat laat zien hoe kostbaar vrijheid was.”Na haar vrijlating verhuisde Paulina naar Paramaribo, waar zij nog negenenvijftig jaar als vrije vrouw leefde. Ze werkte als naaister en bouwde een bestaan op in een samenleving die haar niet vanzelfsprekend accepteerde.

Overleven door samenwerking

Een belangrijk aspect van Paulina’s leven – en dat van velen in haar positie – was onderlinge solidariteit. ‘Vrijgemaakte mensen hielpen elkaar, vaak noodgedwongen. Er was geen enkele vorm van sociale zekerheid. Als je vrij was, moest je het zelf uitzoeken. Dus mensen hielpen elkaar.”

Iemand die was vrijgekocht, moest bewijzen dat hij of zij een beroep had en daarmee dus geen last zou zijn voor de overheid. “Men kan denken, timmerman dat is toch geen geweldig beroep maar toentertijd was dat wel het geval. Het betaalde goed”, vertelt Neslo. De man met wie Paulina leefde, overleed niet lang nadat ze naar Paramaribo waren verhuisd. Hierna ving zij diverse andere vrouwen op, die van dezelfde plantage als zij afkomstig waren. Ze vormden een soort gekozen familie. “Mensen die samen op een plantage hadden geleefd, bleven elkaar steunen. Dat was hun netwerk, hun veiligheid.”Deze onderlinge hulp was essentieel, zeker in een stad als Paramaribo waar branden en armoede regelmatig voorkwamen.

“Iedereen die vrij kwam, probeerde zijn moeder, kinderen of andere familieleden vrij te kopen en dat gebeurde op grote schaal”

Kettingmanumissie

Een van de meest opvallende inzichten uit Neslo’s onderzoek is het fenomeen dat Neslo, kettingmanumissie noemde. Dit verwijst naar vrijgemaakte mensen die vervolgens anderen vrijkochten. “Iedereen die vrij kwam, probeerde zijn moeder, kinderen of andere familieleden vrij te kopen en dat gebeurde op grote schaal.” Ook Paulina speelde hierin een rol. Hoewel zij zelf slaven bezat – een realiteit van die tijd – werkte zij actief mee aan hun vrijlating. “Ze heeft meerdere mensen vrijgekocht en heeft tot aan haar dood geprobeerd anderen hun vrijheid te geven. Dat laat zien hoe complex die samenleving was.”

Naast individuele verhalen brengt Neslo ook een bredere sociale structuur in beeld namelijk dat van een bruisende samenleving waarin vrije zwarte en gekleurde bevolking cruciale rollen in de stad vervulde. “Er waren timmerlieden, naaisters, vroedvrouwen, maar ook mensen die in Nederland hadden gestudeerd. Sommigen bekleedden zelfs hoge functies.” In 1827 richtte een groep van deze vrije burgers de organisatie ‘Maatschappij van Weldadigheid’ op die lijkt op een vroege vorm van sociale dienstverlening. Ze boden onderwijs, kleding en zorg aan armen. “Ze hebben eigenlijk een soort welzijnssysteem opgezet, terwijl de overheid niets deed.”

Aanzienlijk vrije gemeenschap

Het werk van Neslo daagt bestaande opvattingen over de slavernijperiode uit. Veel mensen denken dat vrijheid pas in 1863 begon, maar haar onderzoek laat zien dat er al veel eerder een aanzienlijke vrije zwarte gemeenschap bestond. “Toen ik begon dacht ik ook dat bijna niemand vrij was vóór 1863,” zegt ze. “Maar dat beeld klopt niet.” Sterker nog, Neslo vermoedt dat veel Surinamers voorouders hebben die al vóór de afschaffing van de slavernij vrij waren. “Die groep was te groot om te negeren. We moeten dat verleden opnieuw bekijken.”

Wat Neslo vooral wil benadrukken, zijn de kracht en veerkracht van deze mensen.“Er is veel leed geweest, en dat moeten we erkennen. Maar we moeten ook kijken naar wat mensen zelf hebben bereikt.” Vrijheid werd niet afgewacht, maar bevochten – vaak letterlijk bij elkaar gespaard over jaren. “Mensen spaarden soms vijftien jaar om iemand vrij te kopen. Dat is doorzettingsvermogen. Dat is kracht.”

Met De schat van de vrijheid geeft Ellen Neslo niet alleen haar voormoeder een stem, maar ook een hele generatie die te lang onzichtbaar is gebleven. Ze zal zich de komende jaren erop toeleggen om nog meer van die bijzondere verhalen in boekvorm uit te brengen.