Staat draagt volle verantwoordelijkheid

door

DEZE WEEK IS een bodemprocedure begonnen waarin nabestaanden van de slachtoffers van de Decembermoorden eerherstel eisen en een schadevergoeding. De zaak komt nadat de strafrechter tot een definitief vonnis is gekomen en vijf verdachten -allen ex-militairen- tot gevangenisstraffen heeft veroordeeld.

Wanneer overheidsfunctionarissen, zoals militairen en politieagenten, misdrijven plegen met gebruikmaking van staatsmiddelen, kan de verantwoordelijkheid daarvoor niet worden afgewenteld op het individu alleen. In juridische en morele zin rust er een blijvende aansprakelijkheid op de Staat zelf. Het is immers de overheid die deze functionarissen opleidt, bewapent, aanstuurt en hen de bevoegdheid geeft om namens haar op te treden. Waar dat mandaat wordt misbruikt, kan de Staat zich niet verschuilen achter het argument dat het om “individueel handelen” zou gaan.

Internationaal is dit principe al herhaaldelijk bevestigd. In landen als Argentinië hebben nabestaanden van slachtoffers van de militaire dictatuur met succes rechtszaken aangespannen tegen de Staat, wat heeft geleid tot zowel schadevergoedingen als officiële erkenning van het aangedane onrecht. Ook in Chili en Zuid-Afrika zijn vergelijkbare trajecten gevolgd, waarbij waarheidscommissies en gerechtelijke procedures de Staat verplichtten om verantwoordelijkheid te nemen voor systematische schendingen door veiligheidsdiensten. In Nederland zelf hebben nabestaanden van slachtoffers van excessief geweld tijdens de koloniale oorlog in Indonesië met succes civiele procedures gevoerd tegen de Staat, resulterend in excuses en compensatie.

Deze voorbeelden onderstrepen dat het recht op eerherstel en schadevergoeding geen abstract beginsel is, maar een concreet afdwingbaar recht. Nabestaanden die de moed hebben om een dergelijke zaak aan te spannen, staan dan ook stevig in hun recht. Zij vragen niet alleen om financiële compensatie, maar vooral om erkenning: de bevestiging dat wat hun dierbaren is aangedaan, onrechtmatig was en nooit had mogen gebeuren.

De discussie zou daarom niet moeten draaien om de vraag óf de Staat aansprakelijk is, maar hoe deze verantwoordelijkheid op een rechtvaardige en transparante manier wordt ingevuld. Pogingen om aansprakelijkheid te beperken of te ontlopen doen afbreuk aan het vertrouwen in de rechtsstaat. Integendeel, juist het erkennen van fouten en het bieden van herstel versterkt dat vertrouwen.

Over de timing van het indienen van de zaak van de nabestaanden van de Decembermoorden hoeft evenmin discussie te bestaan. Onrecht verjaart niet in morele zin, en in veel gevallen ook niet juridisch wanneer het gaat om ernstige mensenrechtenschendingen. Het recht van nabestaanden om gerechtigheid te zoeken blijft bestaan, ongeacht het verstrijken van tijd.

Een volwassen rechtsstaat toont zijn kracht niet door fouten te ontkennen, maar door verantwoordelijkheid te dragen wanneer het misgaat.-.