Ontwikkeling van marrons in het kader van 163 jaar Ketikoti

door

‘Hebben wij door dat wij nu ook man zijn’

Er zijn veel verhalen over de periode van de slavernij en ook daarna die nog onbekend zijn. Verhalen die onderdeel zijn van processen in onze samenleving en die via herinnering verteld moeten worden om zo de oren van een groter publiek te bereiken. Ze verdienen aandacht, moeten worden opgeschreven en kunnen idealiter zorgen voor verbinding tussen groepen in onze samenleving.

Tekst en beeld Euritha Tjan A Way

Dat is de reden waarom bestuurskundige en hoofddocent aan de Anton de Kom Universiteit, Ine Apapoe, die gevraagd werd een lezing te houden in het kader van 163 jaar afschaffing van de slavernij, ervoor koos geen traditionele lezing te geven. Via de verhalen die zij door de jaren heen voor haar promotieonderzoek heeft onderzocht, behandelde zij het thema: ‘Marron, van strijd en weerstand tot veerkracht en integratie’. Het werden drie uren geboeid luisteren, zittend op het puntje van de stoel.

Marron en Cottica“Ik hoop dat je dingen hoort die je eerder niet wist, of waarvan je misschien deels had gehoord, maar waarvan je niet wist dat ze waar waren”, begon Apapoe vrijdag in de conferentiezaal van het Surinaams Pedagogisch Instituut. Ze startte met het thema ‘strijd’ en beschreef hoe de marrons de plantages ontvluchtten en hoe later vredesverdragen tot stand kwamen.

Ik ken een vrouw die nu haar master heeft gehaald. Je ziet dat marrons een enorme inhaalslag maken in vergelijking met de jaren zestig bijvoorbeeld.”

“Ik gebruik de term marrons, omdat ik bij dat woord denk aan grote zwarte mannen en vrouwen die onverschrokken kozen voor vrijheid boven een leven in slavernij. Ze bouwden nieuwe samenlevingen op in het bos, die nog steeds bestaan”, legde Apapoe uit. Daarmee raakte ze het hart van de discussie die al jaren wordt gevoerd over de naamgeving van deze groep. Veel mensen associëren het woord ‘marron’ namelijk met het Franse ‘cimarron’, dat verwijst naar weggelopen vee.

Apapoe hield haar belofte en vertelde verhalen in contexten die niet eerder op deze manier waren uitgelegd. Ze legde uit dat de grote schepen die via de Cotticarivier naar Moengo voeren om bauxiet te vervoerden voor export van bauxietbedrijf Suralco, een desastreus effect hadden op de dorpen langs de rivier.

“Wat mensen niet weten, is dat de rivier eerst vijftig meter breder is gemaakt. De Cottica is namelijk heel diep, maar was heel smal. Veel dorpen moesten zich daardoor verder landinwaarts verplaatsen. Daarnaast waren de golven van die schepen zo krachtig dat ze de boten van veel dorpelingen vernietigden.”

Gedwongen verhuizingenVoor wie denkt dat Nieuw Koffiekamp het eerste dorp is dat midden in een mijnbouwconcessie, ligt had Apapoe nieuws. “Het dorp dat het meeste te lijden had onder de bauxietactiviteiten van Suralco was Adjoemakondre. Dat lag midden in de mijn in het Cotticagebied.”

Ze liet een filmpje van negen minuten zien waarin een man – bewoner – van de Cottica vertelt hoe zand van de uitgravingen voor het breder maken van de rivier in de zwampen werd gedumpt. “Daardoor konden we geen rijst meer planten in de zwamp. Ik weet zeker dat drie mensen zijn doodgegaan door die grote boten van Suralco.”

Hij vertelt ook dat Suralco smeerolie in de Cotticarivier loosde, terwijl de bewoners dat water gebruikten als drinkwater. “Soms was het water ineens helemaal zwart. Wij wisten toen niet wat smeerolie was.”

Hij vervolgde zijn verhaal met de gedwongen transmigratie van bewoners van Boven-Suriname naar Brokopondo voor de bouw van de Afobakadam. “We hadden het goed daar. We hadden genoeg eten, genoeg water, we waren vrij. Toen kwam Pengel (toenmalige premier van Suriname, red.) ons zeggen dat we moesten verhuizen en dat we huizen zouden krijgen zoals in de stad. In plaats daarvan kregen we huizen als kippenhokken. Pengel heeft het geld toen gebruikt om stichting woningen in de stad te bouwen”, klonk het verwijtend.

We participeren al zeker twintig jaar in de politiek. We zitten op plekken waar besluiten worden genomen. Maar is het beter geworden?

Waar in Suriname vooral bekend is dat mensen gedwongen moesten verhuizen voor de bouw van de Afobakadam, noemt Apapoe nog een andere verhuizing: die als gevolg van de Binnenlandse Oorlog. “Mensen staan er niet bij stil dat marrons plotseling uit hun gebied moesten vertrekken en dat niemand hen opving. Ze hebben nooit compensatie of begeleiding gehad. Sommigen wonen nog steeds op plekken als Baka Nis. Hoe is dat mogelijk?”

Veel mensen uit de Cottica vertrokken volgens haar niet meteen na het uitbreken van de oorlog. “Militairen hadden de gewoonte om langs de dorpen te varen en gewoon te schieten, maar soms ook vanuit de lucht. Veel mensen vluchtten eerst naar Ricanaumofo, omdat daar nooit werd geschoten. Het verhaal dat wordt verteld, is dat de zoon van de kapitein van dat dorp in het leger zat.”VeerkrachtMaar het zijn volgens Apapoe niet alleen verhalen van kommer en kwel. Ze vertelde ook over mensen die door de oorlog naar Paramaribo vluchtten en onder erbarmelijke omstandigheden leefden, maar zich daaruit hebben weten op te werken. “Ik ken een vrouw die nu haar master heeft gehaald. Je ziet dat marrons een enorme inhaalslag maken in vergelijking met de jaren zestig bijvoorbeeld.”

Ze vertelde over een vrouw die met negen kinderen achterbleef nadat haar man tijdens de oorlog overleed. Ze verhuisde naar Paramaribo en verloor later ook een zoon, van wie ze nooit meer iets hoorde nadat hij in het leger was gegaan.

“Een van haar dochters ging naar Frans-Guyana en ondersteunde haar op die manier. Maar toen werd die dochter gepakt met drugs en moesten haar kinderen naar haar moeder, hun grootmoeder. Gelukkig had die dochter een huis gebouwd, dus ook zij – de moeder – kwam eruit.”

Marrons en politiekMet het onderdeel over marrons en politiek stelde Apapoe die gepromoveerd is op het onderwerp duaal bestuur, dat marrons lange tijd als stemvee werden gebruikt. “Vóór 1960 was er geen registratie van marrons. Maar die slimme Pengel liet hen wel registreren met het oog op de verkiezingen.” Moeders moesten toen doorgeven wanneer hun kinderen waren geboren, maar velen wisten dat niet precies.

Daarom gaven ze aan dat het tijdens het oogst- of regenseizoen was. Op basis daarvan kregen kinderen een geboortedatum toegewezen. “Mijn moeder vierde nooit haar verjaardag, omdat ze zei dat wat in haar gegevens stond niet klopte.”Apapoe vertelde aan haar gehoor dat pakketten niet iets zijn van deze tijd: “Toen al kregen de mensen pakketten: zoutvlees, rijst, bokking, bakkeljauw, van alles kwam er naar het binnenland.”

De bestuurskundige vindt dat marrons en het achterland soms bewust achtergesteld zijn gehouden. “Tijdens de periode van het Structureel Aanpassingsprogramma ging het heel slecht in het land. Toen waren er veel NGO’s actief in het binnenland.” Het ging om programma’s voor water, sanitatie en soms landbouw.

Marrons en de politiek. De Tai Holikan (Tay hori) en het daarbij horende propagandaliedje van de NPS in het binnenland toen.

“Maar wat is er geworden van al die inzet en al dat geld? Toen de donoren weg waren, kwam geen enkele NGO terug. Mensen hebben daardoor niet geleerd hoe ze dingen zelf moeten aanpakken of hoe ze zelf op zoek konden gaan naar fondsen voor projecten. Anders hadden ze de NGO’s toch niet meer nodig”, klonk het veelzeggend. Ze benadrukte dat de ontwikkelingsplannen die zijn gemaakt door de jaren heen voor het binnenland, laten zien dat de problemen hetzelfde zijn gebleven. “Er zijn geen duurzame oplossingen gekomen.”

Dominantie en acceptatieApapoe was ook kritisch op de marronsamenleving zelf. “We participeren al zeker twintig jaar in de politiek. We zitten op plekken waar besluiten worden genomen. Maar is het beter geworden? Misschien wel, maar mijn bescheiden mening is dat het meer en beter kan, veel beter.”

Apapoe: “Vroeger zeiden we beschuldigend: na den man. Maar nu zijn we zelf ook man geworden. Staan we daar wel bij stil?”, vroeg Apapoe retorisch. Ze gaf aan geen boodschap te hebben aan uitspraken als: “den man no e gi unu nofo moni”. “Want waarvoor zit je daar dan? Dan moet je opstappen.”

Apapoe vroeg zich af of marrons werkelijk worden geaccepteerd in de samenleving. ‘Of wonen we alleen maar naast elkaar en zijn er onderbuikgevoelens die gewoon niet naar boven komen?’

Tijdens de discussie en vragenronde was er veel aandacht voor het begrip integratie. “Integratie betekent ook de vraag of je vermengd bent met de dominante groep. Maar wie is de dominante groep in Paramaribo? De stadscreool, de Hindostaan of de Javaan? Op die vraag heb ik serieus geen antwoord.”

Apapoe vroeg zich af of marrons werkelijk worden geaccepteerd in de samenleving. “Of wonen we alleen maar naast elkaar en zijn er onderbuikgevoelens die gewoon niet naar boven komen? En wat als die een keer wel naar boven komen? Kijk maar naar Rwanda. Daar woonden mensen jarenlang naast elkaar, maar een klein vonkje resulteerde in een genocide.”

De inleiding van vrijdag was onderdeel van een reeksactiviteiten georganiseerd door stichting Comité Herdenking Afschaffing Slavernij. Zaterdag vond op dezelfde locatie een andere de lezing plaats: ‘De kracht van de odo in de angisa: gevouwen wijsheid en verborgen taal in de Afro-Surinaamse cultuur’. De inleiders waren Hilde Neus en Christine van Russel.