‘Machthebber had er belang bij om mensen tegen elkaar uit te spelen’

door

Ragna Heidweiller legt koloniale scheidslijnen bloot die nog doorwerken

Migratie wordt wereldwijd steeds vaker gezien als een bedreiging. Zelfs politieke tegenstellingen worden opnieuw langs etnische lijnen uitgespeeld. Auteur en communicatiewetenschapper Ragna Indra Heidweiller duikt daarom terug in het verleden om te begrijpen waar die verdeeldheid vandaan komt. In haar nieuwe boek ‘Wij zijn hier door jullie. Een verzwegen geschiedenis’ reconstrueert ze het verhaal van de Brits-Indische contractarbeiders via haar eigen familiegeschiedenis. Tegelijk laat ze zien hoe koloniale machthebbers bevolkingsgroepen bewust tegenover elkaar plaatsten. Een strategie waarvan de gevolgen nog voelbaar zijn. “De machthebber had er belang bij om mensen tegen elkaar uit te spelen. We moeten gaan inzien dat dit totaal niet constructief is”, zegt ze in gesprek met de Ware Tijd.

Tekst Audry Wajwakana

Beeld Frank Ruiter

Die verdeeldheid begint voor Heidweiller, geboren uit een Nederlandse vader en een Surinaams-Hindostaanse moeder, al bij de manier waarop de koloniale geschiedenis generaties lang werd doorgegeven. Zo wist haar moeder, toen zij naar Nederland migreerde, veel over de Nederlandse geschiedenis, maar nauwelijks iets over de geschiedenis van haar eigen geboorteland Suriname en de Brits-Indische contractarbeiders uit wie haar familie voortkomt. “Ik denk dat we in Suriname en Nederland heel veel te winnen hebben om meer te leren over onze eigen geschiedenis en hoe het land tot stand is gekomen”, zegt ze. Vanuit die vaststelling begon Heidweiller archiefonderzoek te doen naar haar familiegeschiedenis, die uiteindelijk de basis vormt voor haar boek.

“Ze zal wel echt in nood hebben gezeten, want een vrouw in die tijd in haar eentje met een kind gaat niet zomaar weg. En eenmaal vertrokken, kon je niet zomaar terug”

Die geschiedenis begint bij Ootmee (uitspraak Oetmie) Ramtahal, de eerste Brits-Indische contractarbeider uit haar moederlijn die met haar dochtertje Beerunjeea naar Suriname kwam. Heidweiller vond haar terug in de archieven en gebruikte haar als ingang om de familiegeschiedenis te reconstrueren. Voor haar onderzoek reisde ze naar India, naar de haven van waaruit de contractanten vertrokken, maar ze kwam ook naar Suriname, waar zij de plantages bezocht waarop de mensen moesten werken en waar de verhalen nog leefden.

Vrouw centraal

Ootmee en haar dochtertje arriveerden in een periode nadat de Brits-Indische contractarbeid tijdelijk stil was gelegd, vanwege de erbarmelijke omstandigheden op de plantages. Zij kwamen met het eerste schip nadat het beleid, de hygiëne en omstandigheden op de Surinaamse plantages waren aangepast.

Ootmee kwam uit een dorp in Uttar Pradesh, een regio die in die tijd geteisterd werd door mislukte oogsten en hongersnood. Wat haar voormoeder precies heeft gedreven om naar een onbekend land te vertrekken, zal Heidweiller nooit precies weten. “Ze zal wel echt in nood hebben gezeten, want een vrouw in die tijd in haar eentje met een kind gaat niet zomaar weg. En eenmaal vertrokken, kon je niet zomaar terug”, zegt Heidweiller.

Voor de overtocht werd Ootmee aan een mannelijke medereiziger gekoppeld. Zulke zogenaamde depot huwelijken werden door de koloniale overheid gestimuleerd. Vrij snel verdwijnt die man uit haar leven. Later krijgt ze nog negen kinderen met een andere man die moslim was. De moeder van Heidweiller’s overgrootvader was Beerunjeea, de oudste dochter van Ootmee. De familielijn van Heidweiller bekeerde zich tot het katholicisme. Koloniale schrijvers gebruikten daarvoor de denigrerende term ‘rijstchristenen’.

Heidweiller wilde bewust een vrouw in haar boek centraal stellen, omdat vrouwen over het algemeen in de (koloniale) geschiedenis vaak onderbelicht zijn. Via de immigratieregisters, geboorteakten en plantagegegevens kon ze het spoor van Ootmee en haar nakomelingen volgen tot diep in de twintigste eeuw. Daarnaast gebruikte ze de verhalen van andere contractarbeiders, historisch onderzoek en literatuur om het dagelijks leven op de plantages te reconstrueren: het zware werk op de koffievelden, ziekte, armoede en de voortdurende afhankelijkheid van de koloniale plantage-economie.

“Ze zag hoe migratie niet alleen mensen verplaatst, maar ook herinneringen, familiegeschiedenissen en identiteiten uitwist”

Het boek draait niet alleen om contractarbeid. Heidweiller laat vooral zien hoe de koloniale overheid bevolkingsgroepen bewust tegen elkaar uitspeelde. “Waar we ons heel erg van bewust moeten zijn, is dat het een strategie was van de koloniale overheid om mensen op die manier tegen elkaar uit te spelen. En dat wat zo lelijk is.”

Verdeeldheid zaaien

Ze wijst daarbij op het verschil in behandeling tussen de Brits-Indische contractarbeiders en de creolen na de afschaffing van de slavernij. Terwijl voormalige tot slaafgemaakten vaak zelf grond moesten kopen, kregen Hindostaanse contractarbeiders in bepaalde gevallen wel toegang tot kostgrond of landbouwgrond. Ook haar voormoeder ‘Ootmee’ profiteerde daarvan.

Heidweiller vond in het immigratieregister terug dat zij een kostgrond kreeg toegewezen. Doordat de Hindostanen bepaalde privileges kregen dan de groep vrijgekomen tot slaafgemaakten, ontstonden jaloezie en wrijvingen. In haar boek laat de schrijfster zien dat dit patroon zich bleef herhalen.

Na de Hindostanen werden Javanen uit Nederlands-Indië (huidige Indonesië) gehaald. Elke nieuwe groep werd door het koloniale bestuur anders behandeld en voortdurend vergeleken met de vorige. Van de Javanen werd bijvoorbeeld gezegd dat ze gehoorzaam, stil en minder opstandig zijn dan de Hindostanen.

Ter illustratie vertelt de auteur over een gebeurtenis op plantage Mariënburg. De directeur van de Nederlandse Handelmaatschappij schonk daar een gamelan aan de Javaanse arbeiders. Dat geschenk leidde tot jaloezie onder Hindostaanse arbeiders en wakkerde spanningen verder aan. “Zo wordt de ene beloond en de andere gestraft. En zo krijg je natuurlijk dat mensen die niks hebben en heel hard moeten werken, tegen elkaar worden uitgespeeld, terwijl ze eigenlijk slachtoffer zijn van dezelfde onderdrukking.”

Herinneringen gewist

Voor Heidweiller ligt daar ook een directe lijn naar het heden. Ze ziet hoe etnische stereotypen en politieke verdeeldheid in Suriname nog altijd voortleven langs dezelfde historische scheidslijnen. “Na de onafhankelijkheidsverklaring hoopten veel mensen: we zijn allemaal Surinamers. Maar je ziet nog steeds dat politieke partijen heel sterk langs etnische scheidslijnen verlopen.” Dat verhindert volgens haar een gezamenlijke blik op de toekomst.

“Die persoonlijke zoektocht mondt uiteindelijk uit in een bredere boodschap over Suriname zelf. Het land is gevormd door het koloniale verleden en de verschillende migratiegeschiedenissen”

De titel van haar boek verwijst rechtstreeks naar die bredere discussie over migratie en identiteit. ‘Wij zijn hier door jullie’ is gebaseerd op de bekende uitspraak van de Sri Lankaanse activist Ambalavaner Sivanandan: ‘We are here because you were there.’ Heidweiller vindt dat een mooie titel, omdat de activist uitlegt waarom Nederland een multiculturele samenleving is, die haar wortels heeft in het kolonialisme. Ze noemt de titel bewust provocerend. “In Nederland is er heel veel verzet tegen migratie. Maar mensen vergeten dat migratie vaak verbonden is met de koloniale geschiedenis.”

Tijdens haar onderzoek werd dat verband voor haar persoonlijk voelbaar. Ze zag hoe migratie niet alleen mensen verplaatst, maar ook herinneringen, familiegeschiedenissen en identiteiten uitwist. “Mensen gaan nooit zomaar weg. Ze verlaten niet zomaar haard en huis om in een ander land hun geluk te zoeken”, zegt ze.

Door het onderzoek is veel voor haar helderder en duidelijker geworden. Ze stoort zich aan termen als ‘gelukszoekers’, omdat die volgens haar voorbijgaan aan alles wat migranten achterlaten. “Alsof hun leven begint op het moment dat ze aankomen in een nieuw land. Maar mensen verliezen ook verhalen, cultuur en een deel van zichzelf”, zegt ze. Dat verlies herkende ze ook in haar eigen familie.

Veel kennis over de Hindostaanse geschiedenis was verdwenen of nooit doorgegeven. Haar onderzoek bracht niet alleen historische feiten terug, maar werkte ook helend. “Het moest gewoon uitgevonden worden. Als ik het niet had gedaan, was het altijd blijven knagen”, zegt ze.

Die persoonlijke zoektocht mondt uiteindelijk uit in een bredere boodschap over Suriname zelf. Het land is gevormd door het koloniale verleden en de verschillende migratiegeschiedenissen. “Dus dat moeten we vieren. Niet gebruiken om elkaar als ‘de ander’ te zien”, benadrukt ze. Het boek wordt uitgegeven door de uitgeverij van het nieuwplatform De Correspondent en komt dinsdag (vandaag) uit in Nederland. Heidweiller hoopt het in het najaar in Suriname te komen presenteren.

Auteur Ragna Indra Heidweiller.