In memoriam: Kunstenaar Nelson Carrilho (1953-2026)

AMSTERDAM – Kunstenaar Nelson Carrilho, die begin deze maand op 73-jarige leeftijd in Amsterdam overleed, verwierf bij het grote publiek vooral bekendheid als de maker van het beeld Mama Baranka in het Vondelpark, Nederland. Hij maakte het beeld naar aanleiding van de racistische moord op de veertienjarige Kerwin Duinmeijer in 1983. Ook met zijn andere werken baande hij de weg voor onderwerpen die tot dan toe niet vanzelfsprekend waren in de beeldende kunst.

Carrilho werd in 1953 op Curaçao geboren als zoon van een Surinaamse vader en een Antiguaanse moeder. Zijn Caribisch-Surinaamse achtergrond speelde een fundamentele rol in zijn identiteit en zijn kunst. Zo verdiepte hij zich intensief in de Surinaamse wintireligie en de Afrikaanse spiritualiteit, die een belangrijke inspiratiebron vormden voor zijn sculpturen.

Op elfjarige leeftijd verhuisde hij met zijn ouders naar Nederland, waar hij uiteindelijk de kunstacademie volgde. Hij woonde bijna zijn hele leven in de Jordaan, waar hij in 1982 een pand aan de Tuinstraat kraakte. Hij zou er ruim vier decennia, tot aan zijn dood, blijven wonen en werken. Zijn eigen achtergrond en die van zijn voorouders waren in zijn werk nooit ver weg. Hij liet zich inspireren door zijn Caribisch-Surinaamse afkomst en door zijn voorouders uit Afrika en India.

Carrilho vertelde vaak over zijn overgrootmoeder Elisabeth Moendi, die als contractarbeidster (koelie) vanuit India naar Suriname was gekomen en in 1883 samen met haar dochter werd ’tentoongesteld’ tijdens de Koloniale Tentoonstelling op het Museumplein. Hij noemde dat een schaamteloos voorbeeld van het onrecht dat haar en vele anderen was aangedaan.

Zwarte geschiedenis

Discriminatie noemde hij “een uitdaging”; de pijn die eraan ten grondslag lag, vormde een belangrijke basis voor zijn werk. Hij maakte die geschiedenis zichtbaar door verhalen te vertellen die tot dan toe nauwelijks een plaats hadden gekregen in de kunst: migratie, de Caribische en zwarte geschiedenis en het koloniale verleden.

Toen hij in 1983 na de moord op Kerwin Duinmeijer de opdracht kreeg een portret van hem te maken, weigerde Carrilho dat aanvankelijk. Vooral de gekozen vorm sprak hem niet aan. “Ik zei: ‘Laten we dat alsjeblieft niet doen. Het is niet goed voor de toekomst van onze kinderen als wij altijd maar de mensen die vanwege hun zwarte huidskleur zijn vermoord, neerzetten in de openbare ruimte.’”

Volgens Carrilho was kunst over zwarte mensen te vaak gebaseerd op slavernij of slachtofferschap. “Daar had ik geen zin in.”

In plaats daarvan maakte hij Mama Baranka – Papiaments voor ‘Moeder Rots’ – een symbool van de kracht van zwarte vrouwen. Doordat het beeld niet massief is, maar openingen bevat, steken mensen er tijdens herdenkingen vaak bloemen doorheen.

Dragers van Verre

Een ander bekend werk is Dragers van Verre (1989): twee figuren die een object op hun hoofd dragen als symbool voor de culturele rijkdom die zij met zich meedragen. Hoewel zijn Surinaamse wortels en de geschiedenis van zijn voorouders een cruciale inspiratiebron vormden voor zijn werk, staat er in Suriname geen enkel monument van zijn hand.

Zijn werk was wel regelmatig te zien tijdens tijdelijke Caribische groepstentoonstellingen en in publicaties die ook in de regio circuleerden. Voor zijn monumentale sculpturen moet men echter naar Curaçao of Nederland. Wie weleens door het Vondelpark of het Westerpark in Amsterdam heeft gewandeld of gefietst, is zijn kunst ongetwijfeld tegengekomen, misschien zonder te weten dat die van Carrilho afkomstig is.