Gamelan krijgt nieuwe impuls via internationale notaties

door

Tekst en beeld Audry Wajwakana

PARAMARIBO ― Nog wat onwennig slaan studenten van het Conservatorium Suriname de eerste tonen aan op de gamelaninstrumenten, terwijl ze de klanken lezen van een A4-tje met notaties. Intussen oefent gamelanspecialist Orlando Kromopawiro met de aanwezigen het bijbehorend liedje, waarvan hij de tekst in het Javaans en Sranantongo op het bord heeft geschreven. Zodra betrokkenen het stuk enigszins beheersen, voegen de sambura’s van Paremuru, de apinti’s van Okobua, de harmonica en percussie van Shifar’s Studio of Percussion zich bij de gamelan en ontstaat een muzikale samensmelting van traditionele Surinaamse muziekstijlen. Tijdens de gamelan masterclass in het Conservatorium maakten studenten afgelopen woensdag op praktische wijze kennis met de theoretische basis van het gamelanspel aan de hand van het internationale notatiesysteem.

PrimeurDe workshop wordt verzorgd door Kromopawiro, die samen met Hariëtte Mingoen van Stichting Herdenking Javaanse Immigratie in Suriname (Stichji) speciaal uit Nederland naar Suriname kwam. Kromopawiro, geboren in Suriname, woonde tot zijn tiende in Tamanredjo, voordat zijn familie in 1975 naar Nederland verhuisde. Rond zijn twintigste begon hij zich intensief te verdiepen in de Surinaams-Javaanse traditie en daarmee groeide ook zijn fascinatie voor de gamelan. Daarbij leerde hij zowel van oude Surinaams-Javaanse guru’s als via Indonesische opleidingen en trainingen die vanuit de Indonesische ambassade werden verzorgd.

Centraal staat het aanleren van het notatiesysteem dat wereldwijd binnen de gamelantraditie wordt gehanteerd.

Door de jaren heen combineerde hij studies in gamelan en dans met internationale uitwisselingen en samenwerkingen in onder meer Indonesië en de Verenigde Staten. Die brede achtergrond stelt hem in staat om de Indonesisch-Javaanse en Surinaams-Javaanse gamelantradities met elkaar te verbinden. Hierover zegt hij: “Wat ik gedaan heb, is eigenlijk nog nooit gedaan. Mogelijk ben ik de eerste die de Indonesische en Surinaamse gamelan echt bij elkaar kan brengen.” Kromopawiro volgde ook een pedagogische opleiding om de kennis gestructureerd te kunnen overdragen aan een nieuwe generatie spelers.

Structuur

De masterclass op het Conservatorium maakt deel uit van het project ‘Gamelan connect: gemeenschap, overdracht en innovatie’, een initiatief van Stichji. Met steun van het Mondriaan Fonds worden in mei op diverse locaties in Suriname gamelanworkshops georganiseerd voor makers en beoefenaars. Centraal staat het aanleren van het notatiesysteem dat wereldwijd binnen de gamelantraditie wordt gehanteerd. In Suriname werken veel gamelangroepen nog met eigen informele aantekeningen die zij van generatie op generatie door gekregen hebben. “De gamelan kent verschillende systemen elk met een specifieke benaming en eigen structuur. De notaties kun je niet vergelijken met de Europese notenbalk. Wij werken met cijfers en symbolen”, zegt Kromopawiro.

Mingoen merkte tijdens de workshops hoe groot de verschillen tussen de groepen zijn. Bij een sessie werd aan enkele speelsters gevraagd om op het bord te schrijven hoe zij onthouden wat ze moeten spelen. “Iedereen schreef het op een andere manier. Bijvoorbeeld: ‘gong, 1, 2, 3, gong’”, vertelt ze. Ook viel haar op dat sommige spelers nauwelijks de namen van de instrumenten waarop zij spelen kennen. “Ze hebben het vooral op gevoel geleerd.” Het internationale systeem moet daar meer structuur en uitwisseling in brengen. “Het oude systeem kan men zien als geheugensteuntjes om te onthouden wanneer je moet slaan. Maar als je voor het universele notatiesysteem beheerst, kun je overal ter wereld meespelen”, benadrukt Kromopawiro.

Samen groeienVoor Mingoen en Kromopawiro draait het project om meer dan alleen techniek. De Surinaams-Javaanse gamelan moet zichtbaarder worden binnen het nationale muzieklandschap en uiteindelijk ook een vaste plaats krijgen binnen het muziekonderwijs. Daarom werkt Stichji samen met het Conservatorium van Suriname aan de masterclasses waarin de gamelan bewust wordt gecombineerd met andere Surinaamse muziekstijlen en instrumenten. De bedoeling is dat de gamelan niet langer als iets afzonderlijks wordt gezien, maar als een vanzelfsprekend onderdeel van de Surinaamse muziekcultuur. Kromopawiro ziet daarin vooral kansen voor jongeren. “Ze willen meer dan alleen binnen hun eigen groep spelen. Ze willen zich ontwikkelen en internationaal aansluiting vinden. Maar daarvoor moet je de taal van de notaties begrijpen”, zegt hij.

De Surinaams-Javaanse gamelan moet zichtbaarder worden binnen het nationale muzieklandschap en uiteindelijk ook een vaste plaats krijgen binnen het muziekonderwijs.

Een bijzonder onderdeel van het project wordt de ontmoeting tussen Surinaams-Javaanse en Indonesisch-Javaanse gamelanspelers op 24 mei bij de Indonesische ambassade in Paramaribo. Daar zullen muzikanten gezamenlijk spelen en ervaren hoe een gedeeld notatiesysteem grenzen tussen groepen kan doorbreken. Ook binnen de gamelangroepen groeit het besef dat verandering nodig is. Henny Kaseran, leider van de gamelangroep Purwo Laras, noemt het nieuwe systeem wennen, maar noodzakelijk. “We zijn niet tegen nieuwe dingen leren. Zoals het nu gaat, waarbij iedere groep zijn eigen systeem heeft, werkt het juist beperkend. Het nieuwe systeem maakt het mogelijk om elkaar beter te begrijpen en samen verder te groeien”, zegt hij.

De initiatiefnemers hopen dat de workshops het begin vormen van een duurzame ontwikkeling, waarbij notaties worden vastgelegd en beschikbaar blijven voor volgende generaties. Daarmee moet het Surinaams-Javaanse gamelanerfgoed niet alleen behouden blijven, maar zich ook verder ontwikkelen in verbinding met de internationale gemeenschap van gamelanbeoefenaars.-.