De Surinaamse geschiedenis achter Herengracht 605

AMSTERDAM — In het Amsterdamse museum Huis Willet-Holthuysen is momenteel de tentoonstelling ‘Plantage aan de gracht – Verhalen van mens en macht’ te zien. De expositie werpt een onthullend licht op hoe er in de achttiende eeuw vanuit het historische pand aan de Herengracht 605 op grote schaal kapitalen werden verdiend aan de Surinaamse plantages.

De tentoonstelling belicht niet alleen de meedogenloze financieringsstromen, maar geeft via herontdekte archieven ook een stem aan de Surinaamse tot slaafgemaakten. Twee voormalige bewoners van het Amsterdamse grachtenpand speelden in de achttiende eeuw een sleutelrol in de koloniale geldmachine.

“Je beseft dat de mensen geen mensen waren. Ze waren inventaris, een manier om geld te maken”Televisiepresentator Dolores Leeuwin

De invloedrijke bankier Willem Deutz verschafte twintig jaar lang grootschalige leningen aan plantagehouders in Suriname. Deze kredieten moesten uiteraard met een fikse rente worden terugbetaald. Als onderdeel van de harde deals dwong Deutz bovendien het monopolie af op de verkoop van de plantageopbrengsten, zoals suiker en koffie. Hiermee kroonde hij zich tot één van de grootste handelaren en profiteurs van koloniale goederen uit Suriname.

Koffieplantage Jagtlust

Na het overlijden van Deutz nam de vermogende koopman Fredrik Berewout zijn intrek in het pand. Berewout bezat zelf diverse Surinaamse plantages, waaronder de bekende koffieplantage Jagtlust.

Tijdens de voorbereidende onderzoeken voor de tentoonstelling deed conservator Thijs Boers een ontdekking in de archieven. Hij stuitte op documenten waarin de namen van 125 niet eerder bekende tot slaafgemaakte Surinamers stonden genoteerd. “Als kunsthistoricus ben ik natuurlijk bezig met de archieven. Maar op het moment dat je die namen ziet, dan denk je: ‘het gaat over mensen’. En over wat ze is aangedaan”, legt Boers uit over de impact van de vondst.

Het blootleggen van deze namen raakt de kern van de koloniale geschiedschrijving. In de officiële administratie van de plantages werden deze personen puur als bezit behandeld. De ware, oorspronkelijke namen van de tot slaafgemaakten zijn vaak voorgoed gewist; op de plantages kregen zij destijds enkel een westerse voornaam toebedeeld om hen te registreren.

Mens in plaats van inventaris

Televisiepresentator Dolores Leeuwin, zelf een nazaat van Surinaamse tot slaafgemaakten, heeft de audiotour voor de nieuwe tentoonstelling ingesproken. Zij benadrukt hoe pijnlijk, maar noodzakelijk het is om deze geschiedenis tastbaar te maken. “Wat ik belangrijk vind aan deze lijst, is dat je beseft dat de mensen geen mensen waren. Ze waren inventaris, een manier om geld te maken”, aldus Leeuwin.

Om de systemische ontmenselijking te doorbreken, hebben Leeuwin en haar vader een prominente rol gekregen binnen de expositie. Bezoekers kunnen horen hoe zij samen de 125 teruggevonden namen hardop voorlezen. Het is een bewust eerbetoon om de identiteit van deze personen na eeuwen in ere te herstellen. “We willen de namen uitspreken, zodat ze er zijn. Want ergens zijn ze iemands voorouders. Dus ze doen er toe”, verklaart Leeuwin vastberaden.

De tentoonstelling ‘Plantage aan de gracht’ in Huis Willet-Holthuysen vormt daarmee een confronterende maar cruciale brug tussen het Amsterdamse grachtenkapitaal en het Surinaamse slavernijverleden. De tentoonstelling is te zien tot en met 4 april 2027 in museum Huis Willet-Holthuysen.