Chemisch analist waarschuwt voor consumptie vis uit cyanidegebieden: ‘Verwijder kop, organen en kieuwen eerst bij twijfel’

door

Het eten van vis uit het Pikin Saron-gebied is sinds de massale vissterfte in Saramacca lange tijd afgeraden. Immers, er was cyanide aangetroffen in levende vissen en de gevolgen daarvan voor de mens zouden niet positief zijn. Nu heeft de Nationale Milieu Autoriteit het water als ‘veilig’ bestempeld, maar het eten van roofvissen wordt nog altijd afgeraden vanwege de ophoping van kwik. Maar hoe kan cyanide aanwezig zijn in levende vissen zonder dat ze doodgaan? En hoe kan worden voorkomen dat cyanide door consumptie eventueel in het menselijke lichaam terechtkomt?

Tekst en beeld Euritha Tjan A Way

Shivanie Soemeer is chemisch analist en verbonden aan het programma Hoger Laboratorium Onderwijs van het Polytechnic College Suriname. Zij legt uit dat het moeilijk is om consumptie van vis die cyanide bevat te voorkomen. “Omdat je cyanide aan de buitenkant nooit 100 procent zeker kunt uitsluiten, is de beste preventie gebaseerd op herkomst en logica: mijd vis uit bekende risicogebieden en verwijder altijd de organen. Aangezien cyanide zich ophoopt in de lever, kieuwen en darmen, moet je de vis altijd grondig schoonmaken, de kop verwijderen en de buikholte goed uitspoelen voordat je de vis bereidt”, klinkt haar advies in gesprek met de Ware Tijd.

“Sommige producenten adverteren Jin Chan als een ‘non-cyanide’ of ‘laag-toxisch’ product. Echter, uit onafhankelijk laboratoriumonderzoek en milieurapporten blijkt de harde realiteit: het bevat nog steeds cyanide“

Soemeer zegt ook dat het gevaar niet is geweken wanneer een levende vis niet onmiddellijk sterft door de aanwezigheid van cyanide in het weefsel. “Wanneer cyanide zich in het water bindt aan andere chemische stoffen, zoals kalk, ontstaat zogenaamde ’totale’ of stabiele cyanide. Deze variant zorgt ervoor dat de vis niet direct stikt, maar dat de gifstof zich ophoopt in het lichaam. Dit brengt grote risico’s met zich mee voor de volksgezondheid, omdat deze vissen er gezond uit kunnen zien, maar bij consumptie door mensen wel degelijk gevaarlijke gezondheidsklachten kunnen veroorzaken”, waarschuwt de chemicus.

Enkele symptomen bij mensen die vis met cyanide hebben geconsumeerd, zijn misselijkheid, braken, ernstige maagklachten, hoofdpijn, duizeligheid, ademhalingsproblemen en een versnelde hartslag.

Populair in goudmijnbouw

Soemeer legt uit dat ‘Chan Cyanide’ (vaak geschreven als ‘Jin Chan’ of ‘Jinchan’) niet verwijst naar een natuurlijke biologische variant van cyanide, maar naar een specifieke chemische stof voor goudwinning die wereldwijd – en met name in de Surinaamse kleinschalige goudmijnbouw – veelvuldig wordt gebruikt. “Goudzoekers mengen dit poeder met water en bijtende soda (caustic soda) om gouddeeltjes los te weken uit het weggeschepte erts of bakasanti. Omdat het op dezelfde manier werkt als traditionele cyanide en in dezelfde machines kan worden gebruikt, is het enorm populair geworden onder goudmijnhouders.”

Soemeer benadrukt dat het aanprijzen van Jin Chan als milieuvriendelijk een ‘mythe’ is. “Sommige producenten adverteren Jin Chan als een ‘non-cyanide’ of ‘laag-toxisch’ product. Echter, uit onafhankelijk laboratoriumonderzoek en milieurapporten blijkt de harde realiteit: het bevat nog steeds cyanide.”

Vrije cyanide-ionen

“Jin Chan is chemisch gezien vaak gebaseerd op een vorm van ijzercyanide of produceert bij contact met water en erts grote hoeveelheden vrije cyanide-ionen. Het is zeer giftig. Hoewel pure natriumcyanide nog sneller dodelijk is, is Jin Chan volgens toxicologische testen nog altijd geclassificeerd als zeer giftig voor organismen.” De stof is bovendien moeilijker af te breken.

Onderzoek toont aan dat restanten van Jin Chan in het afvalwater door de specifieke chemische structuur soms zelfs moeilijker en langzamer door de natuur worden afgebroken of verwijderd dan het gevaarlijkere natriumcyanide. Als de oplossing die in de tailingponds wordt gebruikt om de één of andere reden in rivierwater terechtkomt, vallen de cyanideverbindingen in Jin Chan in het water uiteen. “Dan zorgt deze stof voor exact dezelfde acute vissterfte en hetzelfde gevaar voor levende vissen als de klassieke cyanidevarianten”, legt Soemeer uit.

Toxische cocktail

Onderzoek heeft uitgewezen dat cyanide zelden het enige probleem is wanneer vissen de stof binnenkrijgen door industriële lozingen of goudwinning. Bij dit soort vervuiling komen tegelijkertijd kwik en zware metalen, zoals ijzer, aluminium en chroom, in het water terecht.

Terwijl de vis cyanide na een paar dagen grotendeels kan afbreken of uitscheiden, blijven kwik en zware metalen in het visvlees zitten. Dit verschijnsel staat bekend als bio accumulatie. “Het eten van deze levend gevangen vissen is op de langere termijn dus levensgevaarlijk vanwege de opstapeling van zware metalen. Dit kan leiden tot ernstige schade aan het zenuwstelsel, de nieren en de hersenen”, aldus Soemeer. Dat sluit aan bij de oproep van de NMA om vooral geen roofvissen te eten vanwege de ophoping van kwik.

Cyanide concentreert zich na opname met name in de organen, zoals de lever, kieuwen en darmen van de vis. Als een vis recent cyanide heeft binnengekregen, kunnen de concentraties in deze specifieke onderdelen vele malen hoger zijn dan in het visvlees. Bij gerechten waarbij de vis in zijn geheel, inclusief kop en ingewanden, wordt meegekookt of opgegeten, is het risico op vergiftiging dan ook het grootst. Wat bij een gezonde volwassene een milde reactie veroorzaakt, kan bij risicogroepen blijvende schade aanrichten. Zelfs kleine resthoeveelheden cyanide kunnen schadelijk zijn voor zwangere vrouwen, baby’s, jonge kinderen, ouderen en mensen met een verzwakt immuunsysteem.-.