BESCHOUWING — Waarom kunnen rechtszaken niet altijd zo snel?

door

Op 26 oktober (maandag) verloor Wendy Jap-A-Joe, voormalig directeur van de Telecommunicatie Autoriteit Suriname (TAS), haar kort gedingen, dinsdag kreeg zij rechtsingang voor hoger beroep, woensdag begon de behandeling en vrijdag lag er al een uitspraak. Binnen vier dagen was het geschil bij twee instanties beslecht, een opmerkelijke snelheid voor de Surinaamse rechtspraak. Strafzaken, civiele procedures en zelfs kort gedingen kunnen daarentegen maanden of zelfs jaren in beslag nemen. Waarom juist de TAS-zaak zo snel werd behandeld, heeft het Hof van Justitie niet publiekelijk toegelicht.

Tekst Ivan Cairo

Beeld dWT archief &

Het hoger beroep van Jap-A-Joe volgde op twee kortgedingvonnissen van 26 oktober, waarin de kantonrechter haar vorderingen afwees en TAS in het gelijk stelde. Het geschil draaide om het einde van haar vijfjarige benoeming als directeur en de betekenis van een arbeidsovereenkomst voor onbepaalde tijd. Op 30 oktober bevestigde het Hof van Justitie de eerdere beslissingen.

“De TAS-zaak toont dat het Hof van Justitie onder bepaalde omstandigheden een hoger beroep binnen enkele dagen kan afronden, wat toe te juichen is”

Glimlach, geen uitleg

Advocaat Gerold Sewcharan, die TAS vertegenwoordigde, verklaarde dat hij in zijn ruim 25-jarige juridische loopbaan niet eerder heeft meegemaakt dat een hoger beroep zo snel rechtsingang kreeg en werd behandeld. Hij erkende tegelijkertijd dat een versnelde behandeling juridisch mogelijk is. De advocaten van TAS en de staat maakten wel bezwaar tegen de korte voorbereidingstijd. Volgens hen ontvingen zij de grieven pas tijdens de eerste behandeling, waarna zij gelegenheid kregen daarop te reageren.

Dat een spoedeisende procedure snel wordt afgehandeld, is op zich toe te juichen. Immers, rechtsbescherming verliest aan betekenis wanneer een uitspraak te laat komt. Maar juist de uitzonderlijke snelheid maakt de vraag relevant welke omstandigheden voor het Hof van Justitie doorslaggevend waren om deze zaak vrijwel onmiddellijk te behandelen.

Sewcharan maakte tijdens de eerste openbare zitting van het Hof van Justitie een opmerking over de snelle rechtsingang, maar meer dan een glimlach van de drie rechters kreeg hij niet. Er kwam geen inhoudelijke verklaring of uitleg.

(lees verder onder de )

Advocaat Gerold Sewcharan (voorgrond), met achter hem collega Murwin Dubois (l) en de rvc-leden Steven Rodrigues en Emanuel Scheek, staat de pers te woord na het uitspraak in hoger beroep.

Jarenlange achterstanden

De trage rechtsgang in Suriname is geen nieuw verschijnsel. Internationale organisaties hebben de afgelopen decennia herhaaldelijk gewezen op lange wachttijden, personeelstekort en organisatorische beperkingen. De Wereldbank berekende in ‘Doing Business 2020’ dat het gerechtelijk afdwingen van een gestandaardiseerd handelscontract in Suriname gemiddeld volgens haar onderzoeksmodel 1.715 dagen vergde, bijna vier jaar en acht maanden. Dat cijfer omvatte ook de tenuitvoerlegging van het vonnis en is geen gemiddelde voor strafzaken of hoger beroep.

Het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken maakte in zijn mensenrechtenrapporten eveneens melding van vertragingen. In het rapport over 2022 werd een geschatte achterstand van vijf tot zes jaar bij civiele rechtbanken genoemd. Ook latere rapporten wezen op het tekort aan rechters en ondersteunend personeel.

Een schrijnend voorbeeld is de zaak-Hewitt. Daarin bleef een in 2003 ingesteld hoger beroep door registratieproblemen zeven jaar liggen. De Inter-Amerikaanse Mensenrechtencommissie oordeelde dat die vertraging niet was gerechtvaardigd. In augustus dit jaar maakte de commissie bekend dat de zaak aan het Inter-Amerikaanse Hof voor de Rechten van de Mens was voorgelegd.

Ook kritiek uit eigen land

Hoewel deze cijfers en voorbeelden betrekking hebben op verschillende soorten procedures en perioden, laten zij zien dat tijdige rechtsbescherming in Suriname al jarenlang een probleem vormt. Trouwens, de zorgen beperken zich niet tot internationale rapporten. De Surinaamse Orde van Advocaten heeft eerder gewezen op toenemende werkdruk, personeelstekort bij griffies en organisatorische knelpunten. Zulke problemen treffen niet alleen advocaten, maar vooral burgers die voor de oplossing van hun geschil afhankelijk zijn van de rechter.

De Organisatie voor Gerechtigheid en Vrede en stichting 8 December 1982 hebben bij het langdurige Decembermoordenproces aandacht gevraagd voor tijdige gerechtigheid en de daadwerkelijke uitvoering van rechterlijke uitspraken. Hun kritiek betrof een specifieke strafzaak, maar onderstreepte het maatschappelijke belang van een rechtspleging die niet eindeloos voortduurt.

In augustus dit jaar benadrukten ook de Vereniging Surinaams Bedrijfsleven, de Associatie van Surinaamse Fabrikanten, de Associatie van Kleine- en Middelgrote Organisaties in Suriname, het Burgerinitiatief voor Participatie en Goed Bestuur en CGB gezamenlijk dat burgers en bedrijven erop moeten kunnen vertrouwen dat juridische geschillen binnen een redelijke termijn worden behandeld.

Zelfs het Hof van Justitie erkende herhaaldelijk dat klachten over de trage behandeling van bodemgeschillen, zowel in eerste aanleg als in hoger beroep, veelvuldig voorkomen. Capaciteitsgebrek en financiële beperkingen werden daarbij als oorzaken genoemd.

Waarom deze voorrang?

Het verschil tussen een spoedeisend hoger beroep en een gewone strafzaak mag niet worden genegeerd. Kort geding is juist bedoeld voor situaties waarin niet op een langdurige bodemprocedure kan worden gewacht. Toch betekent dat niet dat elk kort geding binnen enkele dagen wordt afgehandeld. Ook bij dergelijke procedures kunnen de voorbereiding, zittingsplanning en uitspraak maanden vergen.

Daarom is de snelheid van het TAS-appel een legitiem onderwerp van publieke belangstelling. Het Hof van Justitie heeft tot nu toe niet bekendgemaakt welke specifieke omstandigheden een vrijwel onmiddellijke behandeling rechtvaardigden. Die ontbrekende toelichting maakt het moeilijk om te beoordelen hoe consequent de criteria voor spoed worden toegepast.

Het gaat daarbij niet om de vraag of Jap-A-Joe recht had op hoger beroep – dat recht had ze absoluut – maar waarom dat rechtsmiddel in dit geval zo uitzonderlijk snel tot een uitspraak leidde.

Meer rechters, kortere wachttijden?

Op 23 oktober werden vijftien nieuwe rechters geïnstalleerd. Daarmee groeide het rechterskorps van dertig naar 45, terwijl het Hof van Justitie streeft naar zestig. Bij de opening van het zittingsjaar eerder die maand had hofpresident Iwan Rasoelbaks het belang van een snelle, toegankelijke en professionele rechtspraak benadrukt.

De uitbreiding biedt mogelijkheden om achterstanden terug te dringen. Tegelijkertijd waarschuwde Rasoelbaks voor de pensionering van ervaren rechters de komende jaren. Bovendien hangt de snelheid van rechtszaken niet alleen af van het aantal rechters, maar ook van griffiepersoneel, beschikbare zittingsruimte, dossierbeheer en een doelmatige organisatie.

De nieuwe rechters begonnen pas op 26 oktober zelfstandig zittingen te leiden. Het is daarom te vroeg om vast te stellen of hun komst al tot kortere doorlooptijden heeft geleid en de snelle rechtsingang van afgelopen week daarmee te maken heeft gehad.

Snelrecht voor iedereen

De TAS-zaak toont dat het Hof van Justitie onder bepaalde omstandigheden een hoger beroep binnen enkele dagen kan afronden, wat toe te juichen is. Echter, dat betekent niet dat iedere strafzaak of civiele procedure even snel kan worden behandeld. Verschillen in complexiteit, bewijsvoering, getuigenverhoren en wettelijke voorschriften maken dat onmogelijk.

“De trage rechtsgang in Suriname is geen nieuw verschijnsel. Internationale organisaties hebben de afgelopen decennia herhaaldelijk gewezen op lange wachttijden, personeelstekort en organisatorische beperkingen”

Maar rechtzoekenden mogen wel verwachten dat de rechterlijke organisatie inzichtelijk maakt wanneer spoedbehandeling mogelijk is en hoe daarover wordt beslist. Dat geldt des te meer in een samenleving waar langdurige procedures al jaren tot klachten leiden.

De snelheid waarmee het hoger beroep van Jap-A-Joe werd behandeld, hoeft dus niet ter discussie te staan. De vraag is veeleer waarom het Hof van Justitie niet publiekelijk heeft uitgelegd welke omstandigheden deze uitzonderlijke voortvarendheid rechtvaardigden. Een transparante toelichting zou niet alleen de bijzondere behandeling van deze zaak begrijpelijker maken, maar ook duidelijkheid bieden aan de vele anderen die nog op het begin van hun rechtszaak wachten of op de definitieve uitspraak.