Als de gevangenis de rechtszaal vooruitloopt: de zaak-Leysner en -Pikin Saron

door

Een rechtssociologisch-rechtspsychologische vingeroefening

INGEZONDEN

De gebeurtenissen rond Pikin Saron en de verdwijning van Rodney Leysner hebben een fundamentele vraag op de voorgrond geplaatst: wat gebeurt er met de rechtstaat wanneer verdachten al vóór hun definitieve berechting maatschappelijk en mogelijk ook rechterlijk als schuldigen worden behandeld?

Het gaat hierbij niet alleen om de uiteindelijke veroordelingen. Minstens zo belangrijk zijn de arrestaties, de duur van de voorlopige hechtenis en de wijze waarop over de verdachten is gesproken.

“Voorlopige hechtenis is daarom één van de meest delicate instrumenten van het strafrecht”

De eerdere uitlatingen van rechter Duncan Nanhoe in de Pikin Saron-zaak hebben in dat verband vragen opgeroepen. Sommige waarnemers hebben die uitlatingen ervaren als a-priori, omdat zij de indruk konden wekken dat de ernst van de feiten en de schuldvraag al in een vroeg stadium waren ingevuld.

Een rechter hoeft niet alleen onafhankelijk te zijn; hij moet die onafhankelijkheid ook zichtbaar belichamen. De rechtzoekende moet erop kunnen vertrouwen dat het oordeel pas wordt gevormd nadat alle bewijsmiddelen, verklaringen en verweren volledig en onbevooroordeeld zijn onderzocht. Wanneer de rechterlijke taal vóór het eindvonnis al sterk veroordelend klinkt, kan zelfs de schijn van vooringenomenheid het vertrouwen in de rechtspraak beschadigen.

Voorlopige hechtenis is daarom één van de meest delicate instrumenten van het strafrecht. Zij ontneemt iemand zijn vrijheid terwijl diens schuld nog niet juridisch is vastgesteld. Dat kan slechts worden gerechtvaardigd door concrete omstandigheden: vluchtgevaar, gevaar voor herhaling of het risico dat getuigen, bewijsmateriaal of het onderzoek worden beïnvloed. De ernst van het delict is op zichzelf geen voldoende reden om iemand langdurig vast te houden.

Toch ontstaat in de praktijk vaak een andere dynamiek. Zodra een verdachte wordt opgesloten, krijgt de detentie een symbolische betekenis. De samenleving leest de gevangenis dan als een teken van schuld. De verdachte wordt niet langer gezien als iemand tegen wie een verdenking bestaat, maar als iemand die het feit waarschijnlijk heeft gepleegd. Daarmee wordt de onschuldpresumptie juridisch wel uitgesproken, maar sociaal uitgehold.

De rechtssociologie laat zien dat strafrecht niet alleen in rechtbanken wordt uitgeoefend. Ook media, familie, buurt, werkkring en sociale netwerken bepalen hoe iemand wordt behandeld. Een arrestatie kan leiden tot verlies van werk, inkomsten en relaties. Gezinnen worden geconfronteerd met schaamte, financiële problemen en sociale uitsluiting. Kinderen kunnen worden aangesproken op het vermeende gedrag van hun vader of moeder. De gevolgen van een voorlopige hechtenis reiken daardoor veel verder dan de persoon die is opgesloten.

Die maatschappelijke effecten worden vaak onvoldoende meegewogen in rechterlijke beslissingen. Een verdachte is geen geïsoleerd individu, maar maakt deel uit van een gezin en een gemeenschap. Vanuit rechtssociologisch perspectief moet daarom worden gekeken naar de bredere schade die detentie veroorzaakt, zeker wanneer het onderzoek lang duurt of wanneer de verdachte uiteindelijk wordt vrijgesproken.

De rechtspsychologie voegt daaraan een tweede dimensie toe. Langdurige onzekerheid, verlies van controle en voortdurende angst kunnen het beoordelingsvermogen aantasten. Gedetineerden kunnen apathisch, depressief of wanhopig worden. Zij verliezen soms de moed om hun zaak actief te verdedigen. Onder druk kunnen verklaringen ontstaan die niet noodzakelijk de waarheid weerspiegelen, maar vooral bedoeld zijn om een ondraaglijke situatie te beëindigen.

Zaak-Rodney Leysner

Deze problematiek is ook relevant voor de zaak rond de verdwijning van Rodney Leysner. De vermissing heeft begrijpelijkerwijs grote maatschappelijke emoties opgeroepen. Er zijn verdachten aangehouden en Ryan Kenneth Torilal is als verdachte genoemd, terwijl de omstandigheden rond de verdwijning verder moeten worden opgehelderd. In zulke zaken is de druk op politie, Openbaar Ministerie en rechterlijke macht groot. De samenleving verlangt antwoorden en de familie heeft recht op duidelijkheid.

Maar juist wanneer de emoties oplopen, moet de rechtstaat extra waakzaam zijn. Een verdwenen persoon verdient een ernstig en grondig onderzoek. Tegelijkertijd hebben ook verdachten recht op een eerlijk proces, rechtsbijstand en een individuele beoordeling. De behoefte aan gerechtigheid mag niet leiden tot een systeem waarin de publieke verontwaardiging de plaats inneemt van bewijs.

De zaken-Pikin Saron en-Leysner zijn niet identiek. Toch maken zij een gemeenschappelijk structureel probleem zichtbaar: de voorlopige hechtenis dreigt in Suriname te worden gebruikt als instrument van maatschappelijke geruststelling. Door iemand vast te houden, lijkt de staat daadkracht te tonen. Maar daadkracht is niet hetzelfde als rechtvaardigheid. Een samenleving wordt niet veiliger wanneer detentie automatisch als bewijs van schuld wordt beschouwd.

De rechterlijke macht moet daarom duidelijker motiveren waarom voorlopige hechtenis noodzakelijk is. Niet alleen moet worden verwezen naar het “belang van de samenleving” of het “gewicht van het delict”, ook moet worden uitgelegd welk concreet risico de individuele verdachte vormt. Verder moet serieus worden onderzocht of alternatieven mogelijk zijn, zoals meldplicht, borgtocht, huisarrest of elektronisch toezicht.

Dit vraagt om meer dan juridische routine. Het vereist dat rechters inzichten uit de rechtspsychologie, sociologie en criminologie daadwerkelijk in hun besluitvorming betrekken. Het vraagt ook om voortdurende bijscholing en de bereidheid om bestaande praktijken kritisch te onderzoeken. Een rechtscultuur die zich verschuilt achter de formule “zo doen we het hier nu eenmaal”, loopt het gevaar maatschappelijke ontwikkelingen en wetenschappelijke inzichten te negeren.

De legitimiteit van de rechtspraak wordt niet uitsluitend bepaald door formele onafhankelijkheid. Zij wordt ook bepaald door motivering, transparantie en menselijke waardigheid. Wie wordt opgesloten, moet kunnen begrijpen waarom. Familieleden moeten kunnen volgen welke afwegingen worden gemaakt. En de samenleving moet erop kunnen vertrouwen dat niet de publieke druk, maar het recht en de feiten de doorslag geven.

De gevangenis mag de rechtszaal niet vooruitlopen. Zodra voorlopige hechtenis in de beleving van de samenleving verandert in een voorveroordeling, is niet alleen de verdachte beschadigd, maar ook de rechtstaat. Suriname heeft behoefte aan een strafrechtspleging die beslist optreedt waar dat noodzakelijk is, maar terughoudend blijft waar vrijheid nog niet rechtmatig is ontnomen.

Strengheid zonder proportionaliteit wordt willekeur. Rechtvaardigheid vereist dat ook in de meest gevoelige zaken de mens achter het dossier zichtbaar blijft.

Drs. Ing. Colvin Overdiep MPHil (Criminoloog)

De redactie van de Ware Tijd stelt lezers in de gelegenheid stukken in te zenden ter publicatie. In principe worden alle ingezonden artikelen opgenomen, tenzij de inhoud schadelijk, kwetsend of beledigend is voor derden. Stukken die worden geplaatst komen niet noodzakelijkerwijs overeen met de mening van de Ware Tijd. De redactie behoudt zich het recht voor om stukken niet te plaatsen, of in te korten of te redigeren zonder dat die uit hun context worden gehaald.