‘Wij worden niet gezien en gehoord’

door

Vooronderzoek naar slavernijverleden inheemsen gepresenteerd

Tekst en beeld Audry Wajwakana

PARAMARIBO — “Wij worden niet gezien, wij worden niet gehoord. Dit is geen Inheems probleem, dit is een probleem van Suriname. Wij met z’n allen moeten de verantwoordelijkheid nemen iedereen te erkennen, om een eerlijke en een menselijke gezamenlijke geschiedenis volledig en eerlijk te maken.” Met deze indringende woorden legde Diana Vlet, oprichter en voorzitter van stichting Herdenking Slavernijverleden Global Indigenous (SHS) de kern bloot van de structurele onzichtbaarheid van de inheemse geschiedenis binnen het nationale verhaal van Suriname.

Hiermee wees ze op een hardnekkige historische blinde vlek die in de archieven, het onderwijs en het overheidsbeleid nog altijd zichtbaar is. In een ruim bezette Anton de Kom Universiteitsbibliotheek presenteerde zij het vooronderzoek naar erkenning van het volledige slavernijverleden, inclusief de vaak vergeten inheemse dimensie daarvan.

“Zonder kennis van de historische context blijven hedendaagse vraagstukken onvolledig begrepen”Diana Vlet

Intensief project

Na de excuses van de Nederlandse regering voor het slavernijverleden voerde SHS gesprekken met het Nederlandse ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Daaruit bleek dat erkenning meer vraagt dan symboliek alleen. “De komma na de excuses is nog niet ingevuld”, stelt ze.

Met steun van het ministerie, het Matchingfonds en de gemeente Den Haag kon het vooronderzoek worden uitgevoerd. Het project kwam tot stand in samenwerking met onder meer de Haagse Hogeschool en de Universiteit Leiden.

In Suriname werkte SHS met een begeleidingscommissie bestaande uit Audrey Christiaans als vertegenwoordiger van de Kaliña gemeenschap, Etta James van de Arowakse gemeenschap, historicus Eric Jagdew en erfgoedonderzoeker Hilde Neus. Ook wijlen Carl Haarnack leverde een bijdrage en hoogleraar Guus Pengel begeleidde het proces als coördinator.

Volgens Vlet was het een intensief project. Vier jaar aan voorbereiding en gesprekken werd in vier maanden samengebracht in een onderzoeksrapport. Toch was de basis al gelegd door historici die eerder werk hadden verricht. “Er is veel geschreven, maar niet over de inheemsen”, geeft Vlet aan.

Uit archief verdwenen

Het onderzoek richt zich op een lacune in zowel de Surinaamse als Nederlandse geschiedschrijving van de structurele onderbelichting van inheemse slavernij en de doorwerking daarvan in het heden. Terwijl het trans-Atlantische slavernijverleden terecht veel aandacht krijgt, zijn de rol en positie van inheemse gemeenschappen in datzelfde koloniale systeem grotendeels buiten beeld gebleven.

Vlet vertelt dat in de koloniale archieven er sporadisch verwijzingen zijn naar inheemse mannen, vrouwen en kinderen die werden geroofd, verhandeld of tot arbeid gedwongen. Namen, herkomst en verdere gegevens ontbreken vaak. Anders dan de tot slaafgemaakte Afrikanen werken inheemse mensen niet systematisch geregistreerd. “Daardoor zijn velen letterlijk uit de archieven verdwenen”, zegt Vlet.

Tijdens de presentatie haalde zij een voorbeeld aan van een brief uit 1737 van een gouverneur die de aankoop van twee jonge inheemse meisje, die hij Francientje en Josientje noemde, aan de directie van Amsterdam beschreef.  “Hun eigen echte namen, hun familie en hun gemeenschap bleven onvermeld. Josientje vluchtte enkele maanden later, werd teruggevonden, gegeseld en alsnog doorverkocht. Daarna verdwijnen beide meisjes uit de historische bronnen”, zegt Vlet.

Verzet tegen kolonisatie

Het vooronderzoek plaatst deze geschiedenis in een bredere koloniale context. Vanaf de komst van Europeanen in de Amerika’s werden bestaande sociale structuren ingrijpend verstoord. Binnen inheemse gemeenschappen bestonden systemen van wederkerige arbeid, zoals poito bij de Kaliña en mako bij de Lokono – gebaseerd op onderlinge verplichtingen en toestemming. Met de kolonisatie veranderde arbeid in een economisch instrument. Relaties van wederkerigheid maakten plaats voor een systeem waarin mensen als verhandelbaar bezit werden beschouwd.

Inheemse gemeenschappen kregen niet alleen te maken met geweld en ziekte, maar ook met landonteigening, missionering en extractieve industrieën. “Die geschiedenis werkt door in actuele discussies over landrechten, verlies van leefgebied, vervuiling van wateren en ontbossing. Zonder kennis van de historische context blijven hedendaagse vraagstukken onvolledig begrepen”, stelt Vlet.

Tegelijkertijd benadrukt ze dat inheemse geschiedenis niet uitsluitend een geschiedenis van slachtofferschap is. Inheemse gemeenschappen boden ook langdurig verzet tegen kolonisatie. Vroege vestigingspogingen mislukten mede door dat verzet. “Toch bleven zij structureel buiten het dominante historische narratief.”

Het vooronderzoek pleit daarom voor vervolgonderzoek, structurele opname van deze geschiedenis in het onderwijs en de ontwikkeling van een inheemse kennisagenda. Vanuit SHS wordt gewerkt aan verdere stappen, onder meer binnen wetenschappelijke programma’s en praktijkgericht onderzoek.

Voorafgaand aan de presentatie verzorgden leerlingen van een school uit het dorp Matta een inheems cultureel dansoptreden. Aan het einde van de bijeenkomst werd een exemplaar van het vooronderzoeksrapport overhandigd aan Tanya Sietaram, directeur van de Universiteitsbibliotheek.