‘Weghalen beeld Anton de Kom getuigt van symboolpolitiek’

AMSTERDAM — Na de onlangs weer opgelaaide discussies over de beeldvorming rond het standbeeld van Anton de Kom in de Amsterdamse Bijlmer, organiseerde het Centrum Beeldende Kunst (CBK) Zuidoost onlangs een bijeenkomst voor belanghebbenden en geïnteresseerden uit de buurt. Mag het beeld blijven staan en zo ja, in welke vorm?

Het bronzen monument van Anton de Kom op het gelijknamige plein in Zuidoost roept sinds de onthulling zo’n twintig jaar geleden nog steeds gemengde reacties op. Het beeld zou ‘te bloot’ zijn en doet geen recht aan de persoon die de Surinaamse antikoloniale, nationalistisch schrijver was.

“De Kom verdient een waardig beeld. Naaktheid wordt in de context van het slavernijverleden geassocieerd met wildheid en onbeschaafdheid“Mitchell Esajas, medeoprichter van The Black Archives

De naaktheid was volgens menigeen juist kwetsend omdat het hen doet denken aan het slavernijverleden. Anton de Kom ging altijd keurig gekleed in pak, het beeld sluit niet aan bij zijn uiterlijke verschijning. Ook vonden ze dat de rechterhand er ‘afgehakt uitziet’ en doet denken aan de lijfstraffen van slaven.

Daarnaast was er veel kritiek op de huidskleur en achtergrond van de kunstenaar, Jikke van Loon. De maker erkende onlangs in een open brief haar blinde vlekken en had niet meteen door “dat naaktheid als beeldtaal, binnen de koloniale context, ook pijn kan oproepen en door sommigen werd ervaren als vernederend”. Daarmee wakkerde zij de discussie opnieuw aan of het beeld in de huidige vorm en op de plek waar het nu staat nog wel zo moet blijven.

Onder anderen Aspha Bijnaar (60), directeur van inclusiviteitsorganisatie Musea Bekennen Kleur, en Mitchell Esajas (37), medeoprichter van The Black Archives en voormalig voorman van actiegroep Kick Out Zwarte Piet, bespraken hun toekomstvisies met betrekking tot het monument tijdens een bijeenkomst van CBK Zuidoost. “Ik weet nog goed dat er op de dag van de onthulling activisten met een portret van Anton de Kom naast het beeld stonden. ‘Hij was een heer en wordt naakt afgebeeld’, was de boodschap”, zegt Bijnaar. De Surinaamse stemde tijdens de verkiezingsprocedure die voorafging aan de plaatsing van het beeld op het werk van Van Loon.

Koloniaal stereotype

In de dagen na de stemming verdiepte Bijnaar zich in de discussie die ontstond onder buurtbewoners. “Ik heb in die tijd met veel mensen gesproken, en kon daarna niet anders dan tot de conclusie komen dat het beeld een koloniaal stereotype bevestigt en dat de kritiek klopt. Met het halfnaakt afbeelden van nazaten van tot slaaf gemaakten negeer je het intellect, de emoties en de waardigheid van een persoon, in dit geval Anton de Kom. Hij was veel meer dan een lichaam alleen.”

Esajas benadrukte de kritiek: “De Kom verdient een waardig beeld. Naaktheid wordt in de context van het slavernijverleden geassocieerd met wildheid en onbeschaafdheid. Jikke van Loon heeft toegegeven dat ze onvoldoende kennis had van die beeldtaal, daarom vind ik het problematisch dat het beeld er nu nog staat.”

Hoewel Bijnaar zich hierbij aansluit, ziet ze een andere oplossing voor zich. “Weghalen getuigt naar mijn mening van symboolpolitiek, daarvan zien we in Nederland al genoeg. Tegenover het weghalen van die zichtbare symbolen moet concreet beleid staan om achterstanden in Zuidoost weg te werken. Ik ben ervan overtuigd dat juist als iets omstreden is, daar een groot leermoment in zit. Met het verwijderen van het beeld neem je ook de bijzondere nieuwsgierigheid naar Anton de Kom weg die door de controverse is ontstaan. Wat mij betreft kan het beeld blijven staan, maar moet er een ander kunstwerk bij worden geplaatst dat de dialoog aangaat met het werk van Jikke.”

Slavernijmuseum

Echter, Esajas pleit voor herbestemming van het monument en wil een nieuwe generatie kunstenaars in de diaspora de kans geven een nieuw beeld te maken. “Juist in Zuidoost, het armste stadsdeel van Amsterdam, hebben bewoners het al zwaar genoeg. Provocatie door stereotypische beeldvorming vind ik daarom niet nodig. Het beeld zou bijvoorbeeld in het toekomstige Slavernijmuseum passen. Zo draagt het bij aan de educatie over het slavernijverleden, maar worden nazaten van tot slaaf gemaakten er niet op straat mee geconfronteerd.”

Bijnaar en Esajas zijn het er ieder geval over eens dat buurtbewoners in Zuidoost een belangrijk onderdeel moeten zijn van een opnieuw vormgegeven monument. Bijnaar: “Mocht er een nieuw werk komen, dan pleit ik ervoor kunstenaars uit de doelgroep te benaderen: mensen die affiniteit hebben met de geschiedenis van Anton de Kom, met Suriname en met de Bijlmer.”

...