Verloren kennis, levende cultuur: de strijd om inheemse identiteit

Inheemse wijsheid wordt soms afgedaan als bijgeloof, terwijl het in werkelijkheid gaat om diepgaande kennis over natuur, balans, gemeenschap en spiritualiteit; kennis die eeuwenlang is opgebouwd. Veel Surinamers hebben het idee dat de cultuur van de inheemsen stil is blijven staan in de tijd. Wat men daarbij mist, is dat deze cultuur levend, denkend en voortdurend in beweging is. “De inheemsen zijn – onder anderen door zendelingen – geïndoctrineerd dat hun cultuur verkeerd is”, stelt Cinaja Anoewaritja, artiest en lid van de sociaal-culturele vereniging Paremuru, in gesprek met de Ware Tijd.

Tekst en beeld Kevin Headley

Volgens haar hebben de inheemsen daarom veel zaken losgelaten. Anoewaritja vervolgt: “Ze moesten zich bekeren. Veel informatie is daardoor verloren gegaan en er is weinig overgedragen. De verbinding met de natuur is verminderd, maar ook de verbinding met hun identiteit.”

“Wanneer cultuur wordt doorgegeven met liefde, geduld en openheid – en niet met angst of dwang – ontstaat er vanzelf nieuwsgierigheid en verbondenheid”

Wat ze ook merkt, is dat jongeren uit andere culturen zich juist meer bezighouden met hun achtergrond, zoals bij de Afro-Surinamers. “Bij de inheemsen zie je dat minder. Er moet echt aan worden gewerkt om jongeren het één en ander bij te brengen.”

Lichaamsbeschilderingen

Anoewaritja stelt dat wat voor buitenstaanders decoratie lijkt, voor de inheemsen technologie, voedselzekerheid en spiritualiteit in één is: pijl en boog om te jagen, de matapi om cassavewater uit te persen, geraspte cassave om te bakken en maraka’s voor muziek en rituelen.

De lichaamsbeschilderingen bijvoorbeeld staan niet op zichzelf. Ze maken deel uit van een groter geheel waarin rituelen, natuurkrachten en spirituele roepingen samenkomen. “Als je de tekeningen maakt, plaats je ze op basis van gevoel. Je kunt van tevoren niet bepalen wat je gaat neerzetten. Op het moment dat je begint te tekenen, ontstaat het vanuit het gevoel; je hand beweegt als vanzelf. Je kunt inspiratie opdoen, maar elke tekening is uniek.”

Ze legt uit dat de Caraïben meestal krullen in de bodypaint ontwerpen. Zij beschilderen het hele lichaam vooral met tekeningen. De Trio’s beschilderen soms de helft van hun lichaam zwart. Bij hen komen vaker staven met driehoekjes of sterachtige motieven voor. Bij de Kaliña overheersen strepen.

Het beschilderen vindt meestal plaats tijdens feesten of bij een puru blaka (rouwafsluiting). Bij een puru blaka worden nog vaak lichaamsbeschilderingen aangebracht. Mensen zitten dan meestal op een kaaiman- of tigribangi en laten hun hele lichaam beschilderen.

Er wordt sap van een speciale vrucht gebruikt om mee te schilderen. Als het goed wordt aangebracht, kan zo’n beschildering tot twee weken zichtbaar blijven. Toch gebeurt dat steeds minder. Het aanbrengen van een beschildering kost tijd. “Vooral als je klein begint. Het kan twintig minuten duren voordat een hele onderarm klaar is. Als iemand het hele lichaam wil laten beschilderen, zijn er meestal twee of drie personen bezig. Soms kan de verf uitlopen, dus je moet ook snel werken. Meestal wordt met printa gewerkt: je trekt geen lijnen, maar drukt patronen op het lichaam.”

Het beschilderen van het lichaam vindt meestal plaats tijdens feesten of bij een puru blaka.

Ontwikkeling van kleding

De kennis van inheemsen wordt vaak onderschat, ervaart Anoewaritja. “Tegen mij is – ook in het verleden – gezegd dat het niet goed is om mij te verdiepen in mijn cultuur, omdat die niet goed zou zijn. Daarnaast wordt vergeten dat inheemsen niet één groep zijn, maar vele volken met eigen talen, verhalen en tradities. Door hen over één kam te scheren, gaat hun individualiteit verloren.”

Inheemse kleding is een mooi voorbeeld van de ontwikkeling binnen de inheemse cultuur en hoe men is meegegaan met de tijd. De kleding is vaak kleurrijk, met veel rood en geel, waarmee die zich onderscheidt van die van andere culturen. In het begin droegen mensen vooral lendendoeken. Tegenwoordig worden zelfs complete kostuums ontworpen. “De Europeanen kwamen met andere stoffen. Die zijn meegenomen in onze kleding.”

Volgens Anoewaritja zijn de inheemsen ermee gaan experimenteren: schouderdoeken maken, een sjerp in verschillende kleuren of een rok. “Mijn moeder begon bijvoorbeeld met een lap die leek op een visnet, van geweven katoen. Ze maakte er haar eigen vlechtwerk mee en versierde de onderkant met franjes. Ze knipte hemden en decoreerde die. De inheemsen zijn vooral bekend om hun vlechtwerk.”

Tegenwoordig wordt er ook mannenmode gemaakt. In Bernharddorp bijvoorbeeld wordt veel kleding geproduceerd. Deze wordt dan uitgestald. Deze kleding is tegenwoordig duidelijk zichtbaar in de samenleving.

Roeping tot piaiman

Wat de inheemsen bijzonder maakt, is de verbinding met de natuur. Echter, deze band is zwaar aangetast door invloeden van buitenaf. Er zijn tegenwoordig bijvoorbeeld minder piaimannen (sjamanen) in de dorpen, omdat veel jongeren terugdeinzen voor het werk. Het spirituele aspect schrikt hen af. Ze willen genieten van het leven en zich niet aan strikte regels houden, zoals het beperkte gebruik van alcohol.

Binnen de inheemse gemeenschap krijgen sommige personen de roeping om piaiman te worden en zich in die kennis te verdiepen. In het kader van de opleiding gaan ze drie weken tot zes maanden het bos in om rituelen te verrichten. In die periode hebben zij (vrijwel) geen contact met familie.

Anoewaritja: “Ze moeten zich aan bepaalde regels houden en zich deels afzonderen. Ze krijgen ook een speciale maraka met kristalstenen, waarmee ze werken om natuurkrachten op te roepen. Een piaiman wordt zo opgeleid dat hij een steentje in de maraka kan laten draaien en precies weet welke het is. Ze bewegen zich als het ware tussen hemel en aarde. Er zijn ook vrouwelijke sjamanen, maar het zijn vaker mannen. Dat heeft te maken met het feit dat het geestelijk zwaar werk is. Vrouwen zouden vatbaarder zijn voor ziekten en mannen worden als fysiek sterker gezien.”

Kennisoverdracht is een must

Zonder overdracht van kennis verliest een gemeenschap haar wortels. Verhalen, rituelen, taal en gebruiken dragen niet alleen informatie over, maar ook identiteit, waarden en richting. “Wanneer die overdracht stopt, ontstaat er leegte. Een gemeenschap zonder overdracht, raakt los van zichzelf en wordt kwetsbaar voor vervreemding, schaamte en het gevoel nergens écht bij te horen. Dat speelt tegenwoordig ook een grote rol onder inheemsen. Niet alleen overlijden ouderen met hun kennis, jongeren tonen soms minder interesse in hun roots, geschiedenis en cultuur. Ze worden beïnvloed door verwestering van cultuur en identiteit.”

“Vergeten wordt dat inheemsen niet één groep zijn, maar vele volken met eigen talen, verhalen en tradities. Door hen over één kam te scheren, gaat hun individualiteit verloren”

Anoewaritja vindt dat jongeren hun cultuur niet alleen moeten leren uit boeken, maar die ook moeten ervaren: door muziek, dans, taal, rituelen, verhalen en samenzijn. “Dat is een uitdaging, omdat veel jongeren hun eigen weg willen gaan. Dat is natuurlijk niet verkeerd, maar ze gaan hun eigen weg zonder extra kennis van de oude manieren. Ouderen spelen hierin een sleutelrol, niet als autoriteit die oplegt, maar als dragers van verhalen die mogen worden gedeeld.”

Anoewaritja noemt het daarom belangrijk dat inheemse jongeren zien en voelen dat hun cultuur waardevol is. Dat ze er trots op mogen zijn, zonder zich aan te hoeven passen of verantwoorden. “Wanneer cultuur wordt doorgegeven met liefde, geduld en openheid – en niet met angst of dwang – ontstaat er vanzelf nieuwsgierigheid en verbondenheid die generaties lang kunnen voortbestaan en worden overgedragen.”

...