Van schaamte naar trots: Sherlien Sanches werkt aan het borgen van Inheemse kennis in Suriname

door

“Ik kwam als tiener naar Suriname, maar merkte dat heel veel nichtjes en neefjes zich schaamden om inheems te zijn. Dat deed mij pijn. Ik vroeg waarom zij zich schaamden en het ging bij hen om hoe men neerkijkt op Inheemsen. ‘Inheemsen zijn dom, ze drinken de hele dag alcohol’, werd vooral gezegd, gaven ze aan.” Dit zegt Sherlien Sanches, mede-oprichter en voorzitter van het Inheems Kenniscentrum Internationaal. ” Mijn moeder heeft me juist altijd geleerd om een trotse Inheemse te zijn, een trotse Karina. Trots te zijn op de taal, de zang, het eten.

Tekst Kevin HeadleyBeeld collectie Sherlien Sanches

Sanches vraagt zich af of men beseft hoe de matapi, de cassavepers van Inheemsen, de voedselindustrie heeft beïnvloed. Dankzij de matapi hebben we tapioca ofwel cassavemeel die vandaag de dag gebruikt wordt in onder meer in producten als bubble tea en kipnuggets. Wetenschappelijke bronnen en natuurbeschermingsorganisaties stellen dat inheemse volkeren een cruciale rol spelen in het behoud van de natuur. Hoewel zij slechts ongeveer vijf procent van de wereldbevolking uitmaken, beschermen zij gebieden waar naar schatting ruim 80 procent van de resterende biodiversiteit op aarde te vinden is.

LaagdrempeligSanches: “Dus educatie en scholing over Inheemse kennis moet er komen. Ik besloot er iets aan te doen en de kennis en informatie over Inheemsen beter naar voren te brengen. Dat is mijn passie, dat is wat mij maakt.”

Haar Inheemse identiteit is altijd gebleven, ook na haar vertrek naar Nederland. Nu werkt ze in Suriname aan een online kennisbank voor Inheems erfgoed — een complexe opgave.Onderzoek naar immaterieel erfgoed moet laagdrempelig worden gemaakt, vertelt Sanches. Het moet toegankelijk zijn, zodat mensen het gaan begrijpen, voegt ze toe.

“Immaterieel erfgoed krijgt een soort elitair karakter vanuit Unesco. Daar lopen we tegenaan. Als je voor immaterieel erfgoed geaccrediteerd bent, betekent dit dat je een hogere status hebt dan andere organisaties. Dat willen we voorkomen; het gaat niet om elitair gedrag. Die laagdrempeligheid is van belang, omdat het werk bottom-up is: vanuit de gemeenschappen naar boven. Dat is belangrijk.”

Gedeelde waardenWaar mensen ook rekening mee moeten houden, is de sensitiviteit van wat er speelt binnen een gemeenschap, legt Sanches uit. Binnen een cultuur moet men daar zorgvuldig mee omgaan. Zij is ook adviseur Internationaal Erfgoed Samenwerkingen bij het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland, waar zij zich richt op de focuslanden India, Indonesië en Suriname. In die rol deed ze ervaring op met het borgen van kennis binnen gemeenschappen. In Indonesië zijn bijvoorbeeld verschillende methoden gehanteerd om erfgoed te onderzoeken.

‘De Surinaamse overheid moet het bos behouden, zodat het erfgoed van tribale volken en Inheemsen kan worden beschermd.’

In elke regio werkten we op maat. In Depok, bij Jakarta, onderzochten we het erfgoed van VOC-bestuurder Cornelis Chastelein, die tot slaafgemaakten meenam, hen onderwijs gaf en na zijn dood land en huizen naliet. Hun nazaten staan vandaag onder druk, mede door religieuze spanningen. Omdat het behoud van dit erfgoed gevoelig ligt, hebben we het narratief verlegd. In plaats van religie ligt de nadruk op gedeelde waarden: menselijkheid, ontwikkeling en samenleven. Via museale programmering maken we dat verhaal zichtbaar. Zo sluit het beter aan bij zowel de gemeenschap als de overheid — en houden we per regio rekening met de context.”

Bij het borgen van immaterieel erfgoed moet dus rekening gehouden worden met de gemeenschappen en met wat voor hen van belang is om hun culturele erfgoed uit te dragen. In plaats van te focussen op de verschillen, richt je je op de verbindingen, zegt Sanches.

“De regio’s in Indonesië verschillen van elkaar. Per regio ga je ernaartoe en onderzoek je: wat zijn de sensitiviteiten, waar kunnen we cultureel erfgoed verbinden en hoe kunnen we dat doen, zodat het op een manier gebeurt die voor iedereen haalbaar en draaglijk is?”

Inheems erfgoed borgenZo ook de aanpak van Inheems erfgoed in Suriname. “Laten we eerlijk zijn: Inheemsen staan onderaan de ladder als het gaat om cultureel erfgoed. We kunnen het bos bijvoorbeeld niet loskoppelen van Inheems erfgoed. Daar begint het. En als de dreiging bestaat dat zij het bos verliezen en geen grondenrechten hebben, hoe kunnen we hun erfgoed borgen? Unesco noemt het belangrijk dat gemeenschappen zelf hun erfgoed kunnen borgen. De Surinaamse overheid moet het bos behouden, zodat het erfgoed van tribale volken en Inheemsen kan worden beschermd. Inheemsen en tribale volken moeten worden erkend als de beschermers van de aarde.”

Voor Inheemsen is dit een grote opgave, omdat de bovenlandse en benedenlandse Inheemsen van elkaar verschillen, legt Sanches uit. Toch is er een rode draad: de culturele identiteit. Daarbij moet ook worden gekeken naar de impact van het koloniale verleden op Inheemse gemeenschappen en de doorwerking daarvan.

‘Het bos ís al een universiteit vol kennis die Inheemsen dragen en moeten borgen. Die kennis moeten zij opnieuw erkennen als hun eigen erfgoed en niet zomaar uit handen geven.’

“Bewustwording van wat immaterieel erfgoed voor Inheemsen betekent, en van de waarde van kennis over het bos, is daarbij essentieel. Zijn we ons daarvan voldoende bewust? Het begint bij herstel van de culturele identiteit: taal, traditionele kennis, cultuur en ecologische kennis. Het is niet de bedoeling dat iemand uit Nederland naar een dorp in Suriname komt en vraagt: ‘Neem me mee het bos in, wat is dit en wat is dat?’ Het bos ís al een universiteit vol kennis die Inheemsen dragen en moeten borgen. Die kennis moeten zij opnieuw erkennen als hun eigen erfgoed en niet zomaar uit handen geven.”

Die culturele identiteit vraagt om maatwerk, zegt Sanches en verwijst naar activist Sharmaine Artist die vaak benadrukt: ‘We moeten onze jongeren onderwijzen en hun culturele waarde en herstel versterken.’

De oudere generaties bij de Inheemsen vallen weg. Daar is het platform voor: om kennis vast te leggen en te borgen, zodat toekomstige generaties – die straks hun culturele identiteit hebben hervonden – naar dat platform kunnen gaan en kunnen zien wat hun ouders hebben gehad en wat hun voorouders hebben gedaan aan liederen en kunst, en hoe zij zich hebben opgemaakt met lichaams beschilderingen. Daarbij wordt strikt aangegeven dat niet alle kennis voor iedereen zichtbaar zal zijn. Veel kennis is door instituten en wetenschappers gestolen en geclaimd; daar hebben we van geleerd. Het online kennisplatform is voor de gemeenschap, en die draagt het eigenaarschap.

AanpakIn het eerste jaar van het project gaat Sanches naar de dorpen om eerst uit te leggen waarom het borgen van erfgoed belangrijk is. Het moet eerst bij de gemeenschappen landen voordat zaken worden vastgelegd. Inheemsen hebben namelijk een orale traditie en mensen zullen niet zomaar informatie verstrekken. Het vertrouwensproces moet eerst worden opgebouwd met de gemeenschappen.

“Onze werkpartner, het Wereldmuseum, stuurt ’s mee van voorwerpen om gesprekken op gang te brengen. Bijvoorbeeld een afbeelding van een oude sambura, zoals die nu niet meer wordt gemaakt. Als ze die laten zien, komen de gesprekken los. Dan vertellen mensen hoe het maken van de sambura door de jaren heen is veranderd. Als de gesprekken eenmaal op gang komen, volgen ook de gesprekken over hoe belangrijk cultuur en kennis zijn. Het eerste jaar is een oriëntatiejaar, en dat is belangrijk, want als dat faalt, kunnen we het hele platform vergeten.”

Waar christenen een kerk hebben en moslims een moskee, verlangen Inheemsen naar een stuk natuur als heilige plek.

De persoonlijke wens van Sanches is dat haar dochters de Inheemse kennis die zij hen leert kunnen doorgeven,de taal mogen leren en verder kunnen werken aan cultuurherstel voor Inheemse gemeenschappen. “Cultuurherstel betekent voor mij dat men werkt aan een inclusieve samenleving in Suriname en Nederland, waarin alle bevolkingsgroepen het recht hebben om hun cultuur te waarborgen en uit te oefenen. Maar vooral: werken aan overdracht naar toekomstige generaties.”