Van rechtsstaat naar bananenrepubliek

door

INGEZONDEN

De staatsdriehoek onder druk

In de afgelopen periode zijn in de pers diverse artikelen verschenen over de uitvoering van artikel 140 van de Grondwet en de positie van de staatsorganen binnen de driehoek parlement, Openbaar Ministerie en uitvoerende macht. In de staatsrechtelijke traditie spreekt men in dit verband over de trias politica. De balans tussen de spreiding van staatsmachten vormt een wezenlijke waarborg voor het functioneren van het staatsbestel.

De praktijk laat echter een schrijnend beeld zien wanneer politici zich in de openbaarheid laten verleiden tot uitlatingen richting de procureur-generaal in termen als: “zij deugt niet”, “zij moet weg”, “de pg desavoueert De Nationale Assemblée”, maar vooral wanneer publiekelijk wordt verkondigd dat DNA het hoogste staatsorgaan is en dat de procureur-generaal zich daarom zou moeten schikken naar de wensen van het parlement. Een dergelijke gedachtegang biedt geen vrijbrief om de onafhankelijke positie van de procureur-generaal publiekelijk te ondermijnen. Daarmee ontstaat het risico dat in de samenleving een ernstige smet wordt geworpen op de constitutionele staatsvorm van de Republiek Suriname.

Het parlementaire primaat kent grenzen

De voorzitter van de Nationale Democratische Partij (NDP) beroept zich bij herhaling op het parlement als hoogste staatsorgaan ten opzichte van andere constitutionele organen. Daarbij voegt hij eraan toe dat hij als voorzitter van een parlementaire commissie “niet op één nacht ijs gaat”. Gelet op de daadwerkelijke verhouding tussen de staatsmachten kan echter met recht worden vastgesteld dat juist hij zich met dergelijke uitspraken op glad ijs begeeft. De publieke schoffering van de procureur-generaal kan er uiteindelijk toe leiden dat de staatsrechtelijke orde gaandeweg afglijdt naar een niveau dat eerder past bij een bananenrepubliek dan bij een democratische rechtsstaat.

Natuurlijk kan worden vastgesteld dat in parlementaire democratieën vaak politiek wordt gesproken over het parlement als “hoogste orgaan van staat”. Dat hangt samen met het feit dat het parlement beschikt over fundamentele bevoegdheden, zoals wetgeving, begrotingsrecht, democratische legitimatie en controle op de regering. Dat betekent echter niet dat andere constitutionele organen hiërarchisch ondergeschikt zijn aan het parlement. De Surinaamse Grondwet kent geen absoluut parlementair primaat waarbij alle staatsorganen onder bevel van DNA staan. De rechtsstaat functioneert juist vanuit constitutionele evenwichten tussen wetgevende, uitvoerende en rechterlijke instituties. DNA-leden hoeven geen staatsgeleerden te zijn, maar vanuit hun positie is het zinvol dat zij zich oriënteren in bestuurs- en staatsrecht.

De constitutionele positie van het Openbaar Ministerie

In dit kader is het van belang te wijzen op de artikelen 131 en 145 van de Grondwet. Artikel 131 bepaalt dat de rechterlijke macht onafhankelijk is, terwijl artikel 145 vastlegt dat het Openbaar Ministerie, met uitsluiting van ieder ander orgaan, verantwoordelijk is voor de opsporing en vervolging van strafbare feiten. Daarmee ontstaat een essentieel onderscheid tussen enerzijds politieke controle op het functioneren van justitiële instituties in algemene zin en anderzijds beïnvloeding van concrete strafrechtelijke aangelegenheden. Het eerste is binnen een democratische rechtsstaat legitiem. Het tweede kan rechtstreeks botsen met de onafhankelijkheid van strafvordering en daarmee met de fundamenten van de rechtsstaat zelf.

De constitutionele gevoeligheid van parlementair overleg

Een parlementaire commissie mag dus in abstracte zin vragen kunnen stellen over beleid, wetgeving evalueren, institutionele problemen bespreken en informatie vragen over algemene justitiële knelpunten. Er kunnen echter problemen ontstaan wanneer lopende strafzaken onderwerp worden en politieke druk zou kunnen ontstaan, of wanneer het parlement feitelijk verantwoording verlangt over concrete vervolgingsbeslissingen en de PG zich genoodzaakt zou kunnen voelen politieke wensen mee te wegen. Juist daar ligt de constitutionele gevoeligheid wanneer zij zou ingaan op het verzoek van het parlement aldaar te verschijnen. De procureur-generaal is namelijk geen politiek functionaris van DNA, maar een constitutionele actor binnen de rechtspleging. Hoewel het parlement democratische legitimiteit bezit, volgt daaruit niet automatisch een bevels- of ondergeschiktheidsrelatie tegenover het Openbaar Ministerie.

Institutionele terughoudendheid is geen disrespect

De wezenlijke vragen zijn van meer betekenis, zoals: met welk doel wordt de PG uitgenodigd, betreft het algemeen beleid of concrete zaken, onder welke constitutionele waarborgen zou een dergelijk overleg plaats moeten vinden en hoe voorkomt men druk op de vervolgingsautonomie? Door niet te verschijnen houdt de PG de regels die gelden bij artikel 140 in ere. Een weigering van de PG hoeft daarom niet automatisch disrespect tegenover DNA te betekenen. Zij kan juist worden ingegeven door institutionele terughoudendheid ter bescherming van de onafhankelijkheid van het OM, lopende onderzoeken en de scheiding der machten.

De aanhoudende ongenuanceerde uitlatingen jegens de procureur-generaal mogen geen vooraf bedachte strategie vormen om feitelijk reeds bij voorbaat “nee” te zeggen tegen het verzoek tot in staat van beschuldigingstelling. Dat zou immers kunnen betekenen dat de betrokkenen uiteindelijk vrijuit gaan.

Dr. Headly R. Binderhagel

De redactie van de Ware Tijd stelt lezers in de gelegenheid stukken in te zenden ter publicatie. In principe worden alle ingezonden artikelen opgenomen, tenzij de inhoud schadelijk, kwetsend of beledigend is voor derden. Stukken die worden geplaatst komen niet noodzakelijkerwijs overeen met de mening van de Ware Tijd. De redactie behoudt zich het recht voor om stukken niet te plaatsen, of in te korten of te redigeren zonder dat die uit hun context worden gehaald.