Theatermaker Jose Tojo: ‘Uiteindelijk gaat het om een productie die cultuur vertaalt naar theater.’

door

Theatermaker en apintie drummer Jose Tojo is enkele weken in Suriname, waar hij aanvankelijk naar toe kwam voor de presentatie van het theaterstuk ‘Manenge’, in Paramaribo en Brokopondo. Tojo zet zich langer dan 20 jaar actief in om de rijke en vaak onderbelichte geschiedenis van de Marrons op de planken te brengen.

Tekst Tascha AvelooBeeld Privé Collectie Tojo

In dit verband vertelt hij aan de krant: “Ik ga met het Marron Platform Suriname, een mooi theaterstuk maken. De voorzitter van dit platform, kapitein Allemoy, die zich inzet om de Marroncultuur te behouden, heeft veel informatie. En niet dat het in traditionele vorm moet blijven, maar hij hoopt jongeren bewust te maken van: ‘Oké, zo was het. Houdt rekening hiermee en kijk wat je mee kan nemen in je leven.” Dit benadrukt het belang van de intergenerationele dialoog. Tojo stelt dat het cruciaal is voor de jongere generaties om zich bewust te worden van hun geschiedenis: “Cultuur is op zich niet statisch. We moeten jongeren bewust maken van waar ze vandaan komen en hoe dat hen kan inspireren in hun leven.”

“Vaak als wordt gesproken over slavernijverleden, worden de Marrons niet meegenomen. Ook over de inheemsen wordt weinig verteld, terwijl zij als eerste te lijden hadden onder de kolonisatie”

Marron Slavernijverleden

Een belangrijk doel van de komende productie is het vergroten van de bewustwording over de rol van de marrons en het slavernijverleden. Tojo wijst op het feit dat binnen de bredere discussies over slavernij vaak de Marrons niet worden meegenomen, terwijl zij een fundamenteel onderdeel van die geschiedenis zijn.

“Vaak als gesproken wordt over slavernijverleden, worden de Marrons daarin niet meegenomen. Ook over de inheemsen wordt weinig verteld, terwijl zij als eerste te lijden hadden onder de kolonisatie” Toen de Nederlandse koning Willem Alexander excuses aanbood voor het slavernijverleden, voelden veel Marrons zich gepasseerd. Tojo vertelt hoe dit gevoel van uitsluiting de aanzet gaf tot een hechtere organisatiegraad. “Kabiten Allemoy vindt dat alle marrongroepen bij elkaar moesten komen in organisatieverband om onze stem te laten horen.”

Een cruciaal aspect van de voorstelling is het herdefiniëren van hoe er gekeken wordt naar 1 juli, Keti Koti. Tojo herinnert zich hoe hij opgroeide in Suriname en 1 juli vierde zonder de volledige historische context te kennen. Het doel van het nieuw theaterstuk is om de actieve strijd van de voorouders centraal te stellen. “Ik vierde 1 juli gewoon mee, maar nooit was ik mij bewust van het feit dat mijn voorouders ook een bijdrage hebben geleverd. Dus niet alleen het ‘vrij worden’ toen in 1863, maar ook dat we daarvoor lang hebben gevochten. Er is strijd geleverd naar de vrijheid toe. Dat stukje willen we vertellen.”In dit verband verwijst hij naar de traktaten, de vredesverdragen die de Marrons al ver vóór de officiële afschaffing van de slavernij hadden afgedwongen bij het koloniale gezag.

(Lees verder onder de )

Een van de marron culturele organisatie Kifoko opgericht door André Mosis, waar Tojo ookheel veel heeft geleerd.

Traditionele vertelkunst

Tojo en Allemoy zullen samenwerken om een script te ontwikkelen dat alle facetten van de Marroncultuur weerspiegelt. “We gaan kijken naar wat voor informatie hij heeft. Hoe kunnen we mensen bewust te maken van: wie zijn wij? Waarmee moeten we rekening houden?” Hij ziet theater als middel om de ‘verdeel- en heerspolitiek’, die een kloof is tussen de Afro-Surinamers uit de stad en de Marrons uit het binnenland, die de Surinaamse samenleving nog steeds beïnvloedt, te doorbreken. “Het is deze verdeel- en heerspolitiek aardig gelukt om ons uit elkaar te trekken. Maar de komende generatie moet zich er van bewust van zijn dat dit stukje denken moet worden losgelaten. Het vertellen van onze verhalen, door onszelf, voor onze mensen, is een antwoord op de vraag: kunnen we één worden? Kunnen we naar elkaar luisteren?”

In zijn benadering van theater stelt Tojo dat verhalen vertellen essentieel is in de marroncultuur. Hij gelooft dat de concepten van de traditionele vertelkunst mato kunnen worden geïntegreerd in theater. “Bomen kunnen ook iets vertellen. Het water kan ook praten. Iedereen kan iets bijdragen aan het verhaal,” zegt hij, en benadrukt de diversiteit van stemmen en perspectieven die belangrijk zijn voor een volledig verhaal”.

Aan het einde van elk verhaal heb je een moraal of wijsheid.” In ‘Manenge’ komen de concepten van mato – dus zang, dans, en percussie – ruimschoots aan bod. “Ik hoop dat jongeren, zeker marronjongeren, zich bewust worden van de bredere marroncultuur. Want, je zou bijna kunnen zeggen, dat het een onuitputtelijke bron is als het gaat om kunstvormen.” Hij wil jongeren aanmoedigen om verder te kijken, dan alleen zingen. “Maar je kan ook andere dingen doen binnen de cultuur”.

Niet-Westers theater

Tojo’s eigen reis in de kunst begon lang voordat hij in Nederland met een beurs kon studeren. Eerst bij Theatergroep De Nieuwe Amsterdam en daarna op de Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten. Hij is opgegroeid met het ritme van de apintie, met zijn vader, een gerenommeerd apintie drummer voor Gaanman Forster. Tojo’s moeder was een begenadigde danseres en zangeres. Toen André Mosis de culturele organisatie Kifoko opstartte waarin jonge marron jongens en jonge marron meisjes op de juiste wijze leerden drummen en dansen in de stad, sloot hij zich aan.”

“Ik hoop dat de voorstelling meer wordt dan alleen een artistiek project; het is een kans voor bewustwording en verbinding met het verleden”

Maar degene die hem echt heeft geïnspireerd om theater te gaan maken was theatermaker, regisseur en nationalist Henk Tjon. “Hij leerde mij ‘niet-Westers theater’. Henk introduceerde het concept van meertaligheid op het toneel — niet alleen de gesproken taal, maar de talen van zang, dans en ritme.”

Deze meertaligheid vormt de kern van Tojo’s artistieke signatuur. “Ik mocht spelen in het stuk ‘Ko Bo Go’ — Laten we gaan, van Tjon. We zijn ermee naar Nederland en zelfs naar Ghana geweest. Vijftig keer hebben we dat stuk gepresenteerd”, herinnert Tojo zich met een blik gevuld met nostalgie.

Bewustwording en verbinding

De Surinaamse samenleving wordt gekarakteriseerd door diversiteit. “Suriname is een oase aan cultuur. Door middel van verhalen en theater kunnen etniciteiten elkaar ontmoeten en hun verhalen delen”. Tojo is ervan overtuigd dat het vertellen van verhalen niet alleen een culturele functie heeft, maar ook sociale cohesie bevordert. “Als je elkaar niet goed kent, ga je elkaar niet vertrouwen.”

De voorstelling die Tojo samen met het Marron Platform gaat maken, belooft een unieke ervaring te worden. “Ik heb zes dansers, drie danseressen en drie of vier zangers/zangeressen nodig. Dan gaan we gewoon aan het werk.” De bedoeling is om de stemmen van de jongeren te integreren in het script en het eindresultaat. De première is gepland voor 1 juli, een symbolische datum die herinnert aan de afschaffing van de slavernij in Suriname.

“Dit is heel spannend en belangrijk. Ik hoop dat de voorstelling meer wordt dan alleen een artistiek project; het is een kans voor bewustwording en verbinding met het verleden. Tojo ‘vertelt ook hoe de samenwerking met andere kunstenaars en jongeren hem raakt en inspireert. “Het doet me wat als ik mensen bij elkaar zie komen in een maakproces. Dat is misschien ook mijn nalatenschap.”

Hij vertelt dat er diepgaande reflectie was op de afgelopen optredens met de jonge acteurs. “Ze hebben me zulke mooie dingen gezegd en complimenten gemaakt. Dat heeft me echt geraakt, dat ik moest huilen. Het is de ontlading, maar ook de dankbaarheid dat mensen zien wat je doet. Uiteindelijk gaat het erom dat er een mooie productie komt die de cultuur vertaalt naar het theater.”