Stichting Tata Kwasi ku Tata Tinsensi noemt pauselijke encycliek onvoldoende

door

Het Vaticaan schreef op 15 mei geschiedenis met de publicatie van ‘Magnifica Humanitas’, de eerste encycliek (pastorale brief) van paus Leo XIV, die direct stof deed opwaaien in veel landen. Voor het eerst ging een paus verder dan zijn voorgangers door niet alleen excuses aan te bieden voor de misstappen van individuele christenen, maar expliciet de institutionele verantwoordelijkheid van de katholieke kerk voor de slavernij te erkennen.

Tekst Tascha Aveloo

Beeld Vaticaan

In Suriname, bij de stichting Tata Kwasi ku Tata Tinsensi, de winti-religieuze organisatie die zich inzet voor de filosofische zuiverheid van de winti-gedachte, klinkt geen applaus, maar diepe verontwaardiging. “Hoewel we het fijn vinden dat er indirect nu op een meer brede manier vanuit een groter gevoel van verantwoordelijkheid wordt geredeneerd, zijn we met excuses alleen niet tevreden”, stelt voorman Juliën Zaalman tegenover de Ware Tijd. “Voor de mensen die de directe schade dragen van dit verleden, voelt deze encycliek als koud, juridisch taalgebruik. Het is geen erkenning, het is ontwijking.”

“Grootheid toon je niet door je historische fouten te verpakken in modern taalgebruik, maar door ze recht te zetten”Juliën Zaalman

Paus Leo XIV noemde het verleden van het Vaticaan met betrekking tot de slavernij een “wond in het christelijke geheugen” en vroeg in naam van de kerk om vergiffenis. Deze verontschuldigingen markeren een belangrijke stap voorwaarts. Dit omdat eerdere pausen zich wel verontschuldigden voor de daden van individuele christenen, maar nooit eerder expliciet de rol van het Vaticaan en haar vroegere machtigingen aan Europese vorsten erkenden.

Niet serieus

De paus verbond dit historische onrecht bovendien met moderne problemen. Hij waarschuwde dat de digitale revolutie en kunstmatige intelligentie (AI) kunnen leiden tot nieuwe vormen van slavernij en kolonialisme. “Allemaal ‘mooie’ woorden, pijnlijk en diep misleidend”, meent Dompo tata Zaalman. “We zien hier een paus die met mooie morele volzinnen probeert recht te praten wat vijfhonderd jaar lang systematisch is kromgetrokken. Men neemt het intellectuele niveau van de Afrikaanse nakomelingen simpelweg niet serieus.”

In ‘Magnifica Humanitas’ betuigt de paus in duidelijke bewoordingen zijn spijt: “Het is onmogelijk om geen diepe droefheid te voelen bij het overdenken van het immense lijden en de vernedering die zovelen hebben doorstaan, in schril contrast met hun onmeetbare waardigheid als personen die oneindig geliefd zijn door de Heer. Daarom vraag ik, in naam van de Kerk, oprecht om vergiffenis”.

De kerkvorst erkent dat kerkelijke autoriteiten in het verleden de onderwerping en slavernij van niet-christenen hebben gereguleerd en gelegitimeerd. Hij memoreert zelfs dat kerkelijke instellingen in de middeleeuwen zelf slaven bezaten en dat de kerk pas in de negentiende eeuw, onder paus Leo XIII, tot een absolute veroordeling van het instituut slavernij kwam.

Echter, volgens Zaalman wekken de timing en de context van deze ‘vergiffenis’ argwaan. “De trans-Atlantische slavenhandel is namelijk niet het hoofdonderwerp van deze encycliek. ‘Magnifica Humanitas’ is in de kern een theologisch manifest over kunstmatige intelligentie en de bescherming van de menselijke waardigheid in het digitale tijdperk”, vindt hij. “De paus gebruikt de historische slavernij als een historisch sjabloon om te waarschuwen dat moderne technologie de mens niet mag reduceren tot data, een product of vervangbare arbeid.”

Focus verschoven

Zaalman vervolgt: “De paus gebruikt een eeuwenoud, bloedig trauma om een actueel, modern luxeprobleem zoals AI-gebruik, scherp te stellen. Door de slavernij in één adem te noemen met digitale uitbuiting, verschuift het Vaticaan de focus. Het gesprek gaat plotseling niet meer over ‘wat deden wij toen met jullie voorouders’, maar over ‘wat gebeurt ons nu allemaal’”.

Hij noemt dat een bewuste afleidingsmanoeuvre. “Het is een vlucht uit het verleden, om de confrontatie met het gezaaide leed en de diepe haat van toen te ontwijken. Ik begrijp dat de paus wellicht dingen met elkaar wil verbinden, maar het gewicht van de slavernij verdient het om alleen te worden genoemd binnen de context van toen en de doorwerking nu.”

Theologische en juridische rechtvaardiging

Voor de stichting Tata Kwasi ku Tata Tinsensi voelt de encycliek als een verkapt, maar zwaar onvoldoende antwoord op de officiële brief die zij op 14 december 2025 naar het Vaticaan heeft gestuurd. In die brief kaartte de organisatie, het ‘grootste probleem’ aan namelijk de pauselijke bul ‘Dum Diversas’ uit 1452, uitgevaardigd door paus Nicolaas V. “In dat beruchte document gaf de toenmalige paus expliciete toestemming aan koning Alfonso V van Portugal om niet-christenen in Afrika te onderwerpen en te dwingen tot ‘eeuwige slavernij’ (in servitutem perpetuam).”

Latere bullen, zoals ‘Romanus Pontifex’ (1455) en ‘Inter Caetera’ (1493), bouwden voort op dit fundament. “Het vormde de theologische en juridische rechtvaardiging voor de zogeheten ‘Doctrine of Discovery’, de dekmantel waarmee Europese staten oorlogen voerden, gronden roofden en de soevereiniteit en menselijkheid van inheemse en Afrikaanse volkeren eeuwenlang negeerden.” Het Vaticaan heeft nooit publiekelijk gereageerd op de brief van de stichting. In plaats daarvan moeten de nazaten het volgens Zaalman nu doen met de vage zinsspelingen in ‘Magnifica Humanitas’.

De kerk redeneert dat deze vijftiende-eeuwse bullen louter historische documenten zijn die geen deel uitmaken van het actuele kerkelijke recht. In 2023 verklaarde paus Franciscus al eens dat de ‘Doctrine of Discovery’ “niet geldig” en “nooit onderdeel van de katholieke leer” was.

Zaalman schudt resoluut zijn hoofd bij die argumentatie. “Dat is juridisch en theologisch gegoochel. Men zegt nu dat die documenten nooit moreel bindend waren en in strijd zijn met het evangelie. Maar ze zijn wel honderden jaren lang de legitieme, officiële basis geweest voor de gruwelijkheden en de verrijking van de kerk. De kerk heeft met deze bullen in de hand gigantische vermogens en bezittingen vergaard.”

Herroepen

Het struikelblok voor Zaalman, zit in het cruciale verschil tussen ‘repudiëren’ (afwijzen) en ‘herroepen’ (intrekken). “De katholieke kerk kiest steevast voor de eerste optie. Ze brengt nieuwe verklaringen uit waarin spijt wordt betuigd, maar de oorspronkelijke pauselijke teksten uit de middeleeuwen blijven juridisch en historisch ongeschonden in de archieven staan.”

Zaalman stelt dat een oprechte moraal een daad vereist, geen constructie om zelf buiten schot te blijven. “Een formele herroeping betekent dat de kerk erkent: deze documenten zijn fout, het was een misdaad en we trekken ze met een nieuwe, gelijkwaardige bul officieel in. Wat de paus nu doet, is de schuld doorschuiven naar de tijd. ‘Het was toen, wij zijn nu’. De tekst blijft staan en zolang de bron niet is herroepen, blijft de spirituele en materiële schade doorwerken”, vindt Zaalman.

Achter deze onwil schuilt mogelijk de angst voor gezichtsverlies en de theologische doctrine van de pauselijke onfeilbaarheid, meent hij. Als de huidige paus expliciet toegeeft dat zijn voorganger in 1452 een grove, wrede en fundamentele fout maakte in de leer – een fout die eeuwenlang het officiële beleid van de kerk bepaalde – wankelt het gezag van het instituut. “Grootheid toon je niet door je historische fouten te verpakken in modern taalgebruik, maar door ze recht te zetten”, meent Zaalman.

“Voor de mensen die de directe schade dragen van dit verleden, voelt deze encycliek als koud, juridisch taalgebruik. Het is geen erkenning, het is ontwijking”Juliën Zaalman

Eisen aan het Vaticaan

Hij formuleert namens de organisatie heldere, onwrikbare eisen aan het Vaticaan. Zo stelt hij dat het Vaticaan een officiële pauselijke tekst moet uitvaardigen waarin de bullen ‘Dum Diversas’, ‘Romanus Pontifex’ en ‘Inter Caetera’ met naam en toenaam ongeldig worden verklaard, inclusief de intrekking van de claim op ‘eeuwige knechting’. “De kerk moet expliciet uitspreken en erkennen dat Afrikaanse religies en spiritualiteit – zoals winti – nooit ‘slecht’ of ‘duivels’ waren en dat het niet-christen zijn nooit een legitieme reden mocht vormen voor onderwerping of uitroeiing.”

En tenslotte moet er een ondubbelzinnige verklaring komen dat de Afrikaanse mens nooit minder mens is geweest. “Toen niet, nu niet en in de toekomst niet. Het leed dat de mensen is aangedaan omdat ze niet als volwaardig werden beschouwd, moet worden erkend als het grootste onrecht uit de menselijke geschiedenis”, stelt Zaalman. Hij hoopt ooit formeel antwoord te krijgen van het Vaticaan om zo in discussie te kunnen gaan over dit onderwerp.