Scherp parlementair debat over hervorming rechterlijke macht

door

PARAMARIBO – De behandeling van vier initiatiefwetten in De Nationale Assemblee donderdag en vrijdag leverde een scherp politiek debat op over de toekomst van de Surinaamse rechtsstaat. De voorstellen, die onder meer voorzien in de oprichting van een eigen Hoge Raad en de herstructurering van het Openbaar Ministerie, leggen een fundamentele kloof bloot tussen de voorstanders van modernisering en de critici die vrezen voor politieke beïnvloeding en institutionele instabiliteit.

Zorgen over onafhankelijkheid en zorgvuldigheid

Krishna Mathoera (VHP), lid van de commissie van rapporteurs, uitte in haar presentatie felle kritiek op de wijze waarop de wetswijzigingen zijn voorbereid. Volgens haar liggen er aan de drie initiatiefwetten die de rechterlijke organisatie betreffen “politieke intenties ten grondslag die de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht aantasten. Die onafhankelijkheid is juist essentieel in een democratische rechtsstaat. Het ondermijnt het vertrouwen van burgers in de rechtspraak en de stabiliteit van onze instituten.”

Mathoera herinnerde eraan dat de inrichting van de drie staatsmachten is verankerd in de Grondwet van 1987, die via een referendum door het volk is goedgekeurd. Zij benadrukt dat wijzigingen in deze instituties breed gedragen en grondig gemotiveerd moeten zijn. De huidige voorstellen missen volgens haar echter elke vorm van zorgvuldige voorbereiding. “Integendeel,” stelde zij, “zij wekken de indruk ad hoc en lichtvaardig te zijn voorbereid, zonder aantoonbare noodzaak, en hebben grote delen van de samenleving verrast, waaronder de rechterlijke macht en zelfs coalitiepartners.”

Een specifiek punt van kritiek betreft het voorstel om het Reglement op de Inrichting en Samenstelling van de Rechterlijke Macht (Wet RIS) aan te vullen. Mathoera wees op slordigheden in de tekst, waarbij getracht wordt leden toe te voegen aan een artikel dat een ander onderwerp regelt. Zij vroeg zich hardop af of de indieners hun eigen voorstel wel hebben gelezen en ze verwacht een onverwijlde intrekking van dit deel van de wetgeving.

De roep om modernisering en cassatie

Tegenover de kritiek van Mathoera stond het betoog van NDP-fractieleider Rabin Parmessar, die als voorzitter van de commissie van rapporteurs de noodzaak van de hervormingen verdedigde. Hij stelde dat de voorstellen niet alleen modernisering beogen, maar juist de rechtsstaat versterken door meer aandacht voor kwaliteit en controleerbaarheid van macht. Centraal in zijn betoog stond de introductie van een derde rechtsinstantie: de Hoge Raad van de Republiek Suriname.

Parmessar legde uit dat het huidige systeem, waarbij het Hof van Justitie de hoogste instantie is, een belemmering vormt voor de rechtsontwikkeling. De nieuwe Hoge Raad zou belast moeten worden met cassatie, waarbij uitspraken worden getoetst op de juiste toepassing van het recht zonder een volledige feitelijke herbeoordeling. Hoewel de komst van een derde instantie breed wordt verwelkomd, erkende Parmessar dat de invulling nog discussie behoeft. Waar sommigen pleiten voor aansluiting bij het Caribbean Court of Justice (CCJ), kiezen de initiatiefnemers voor een eigen Hoge Raad als teken van een volwassen natie.

Hij onderkende echter dat de beschikbare capaciteit binnen de Surinaamse magistratuur een knelpunt vormt. Daarom stelde hij voor om de Grondwet zo aan te passen dat internationale expertise kan worden aangetrokken. De huidige eisen omtrent Surinaamse nationaliteit en woonplaats voor rechters zouden voor de Hoge Raad moeten worden versoepeld. Dit moet volgens Parmessar voorkomen dat internationale deelname bij voorbaat wordt geblokkeerd en kan tevens het vertrouwen van investeerders vergroten.

Twistpunt: Het College van Procureurs-Generaal

Het meest omstreden onderdeel van de plannen is de herstructurering van het Openbaar Ministerie (OM). Het voorstel is om de leiding niet langer bij één procureur-generaal (PG) te leggen, maar bij een College van Procureurs-Generaal. President Jennifer Simons heeft eerder aangegeven dat dit nodig is omdat strafzaken te lang duren, maar Mathoera verwerpt dit argument resoluut. “Lange wachttijden worden absoluut niet opgelost met een College van PG’s,” stelde zij. Volgens haar ligt de oplossing in het versterken van de basis, zoals de politie, door middel van digitalisering en betere ondersteuning.

Mathoera waarschuwde dat het voorgestelde model de deur openzet voor politieke benoemingen, aangezien voordrachten niet langer uitsluitend vanuit het OM hoeven te komen. “In een kleine samenleving wordt daarmee het risico van politieke beïnvloeding vergroot,” stelde zij. Zij vreest dat partijloyaliteit het zal winnen van professionaliteit, wat kan leiden tot vertraging en gezagsverlies binnen de organisatie.

Parmessar ziet dit fundamenteel anders. Hij stelde dat de concentratie van macht in één functie juist kritisch tegen het licht moet worden gehouden vanuit het principe van checks and balances. Volgens hem kan een collegiale leiding zorgen voor interne tegenspraak en betere kwaliteitscontrole. Hij veegde het argument dat Suriname hiervoor te klein is van tafel: “bevolkingsomvang is geen doorslaggevend rechtsstatelijk criterium.” De kernvraag is voor hem of het huidige systeem nog wel past bij de moderne eisen van de rechtsstaat.

Weg naar de toekomst

Ondanks hun tegengestelde visies over de inhoud, lijken beide zijden het erover eens dat de huidige onderbouwing van de plannen nog tekortschiet. Parmessar concludeerde dat de Memorie van Toelichting op onderdelen onvoldoende is en aangescherpt moet worden om de rechtsstatelijke doelen en de uitvoerbaarheid te waarborgen.

Terwijl Parmessar pleitte voor een gefaseerde aanpak om de instituten de tijd te geven voor deze grote sprong voorwaarts, benadrukte Mathoera dat structurele problemen binnen de overheid niet worden opgelost door nieuwe colleges op te richten. Zij pleitre voor investeringen in leiderschap en logistieke middelen bij de bestaande organen.