Psycholoog Binderhagel: ‘Zelfmoord in politiecel is geen privézaak’

door

Rechtsstaat in geding

PARAMARIBO – De zelfdoding van de verdachte van de massamoord in Commewijne in een politiecel roept volgens psycholoog Headly Binderhagel ernstige vragen op over de zorgplicht van de overheid en het functioneren van de rechtsstaat. Hij stelt dat het overlijden van de verdachte geen op zichzelf staand incident is, maar een alarmsignaal dat wijst op fundamentele tekortkomingen in toezicht, besluitvorming en verantwoordelijkheid binnen het justitiële systeem.De opeenvolging van gebeurtenissen rond de verdachte noemt Binderhagel “onthutsend”. Eerst werd bekendgemaakt dat de man bij zijn aanhouding door de politie in de benen was geschoten. Vervolgens werd gemeld dat hij voor behandeling was overgebracht naar het ziekenhuis. Kort daarna volgde het bericht dat hij zich in een politiecel van het leven had beroofd. Volgens Binderhagel kan deze reeks feiten niet los van elkaar worden gezien.Zorgplicht van de staatZodra de staat iemand van zijn vrijheid berooft, ontstaat volgens de psycholoog een zware en onontkoombare verantwoordelijkheid. “Die plicht is niet symbolisch, maar juridisch afdwingbaar.” Een verdachte in hechtenis bevindt zich in een volledig gecontroleerde omgeving en heeft geen mogelijkheid om zelf hulp te zoeken of zijn situatie te beïnvloeden.“Een verdachte in politiehechtenis kan niet weg, kan geen hulp zoeken en heeft geen zeggenschap over zijn omgeving. Juist daarom rust op de overheid de verantwoordelijkheid om het leven van die persoon actief te beschermen, ongeacht de ernst van het misdrijf,” stelt Binderhagel.Dat de verdachte bij zijn arrestatie schotverwondingen had opgelopen, maakt de zaak volgens hem extra ernstig. Daarmee was de man niet alleen een gedetineerde, maar ook een patiënt. Medische behandeling alleen is in zo’n situatie onvoldoende, benadrukt hij.Volgens Binderhagel had voorafgaand aan de insluiting vastgesteld moeten worden inverzekeringstelling de juiste maatregel was. “Juridisch en professioneel gezien had eerst moeten worden vastgesteld of deze persoon überhaupt geschikt was voor detentie. Wie lichamelijk gewond én psychisch ontregeld is, hoort niet in een reguliere politiecel thuis.”Bekende psychologische risicofactorenBinderhagel wijst erop dat vanuit psychologisch oogpunt de risico’s voorspelbaar en bekend waren. Internationaal onderzoek toont volgens hem al jaren aan dat het risico op zelfdoding het grootst is in de eerste uren na arrestatie, vooral bij verdachten van extreem geweld.“Arrestatie betekent een existentiële breuk: verlies van controle, confrontatie met schuld en schaamte, publieke veroordeling en uitzicht op langdurige detentie.” Wanneer daar lichamelijke pijn, shock en verwondingen bijkomen, ontstaat volgens hem een acute crisissituatie waarin impulsief zelfdestructief gedrag niet uitzonderlijk, maar juist te verwachten is.“Dit zijn geen theoretische overwegingen, maar vaststaande psychologische feiten”, stelt Binderhagel, Juist daarom bestaan er volgens hem wereldwijd protocollen die voorschrijven dat verdachten in dergelijke omstandigheden intensief moeten worden bewaakt.“Ze vormen de reden waarom politie- en detentieprotocollen wereldwijd voorschrijven dat juist in dit soort gevallen intensief toezicht noodzakelijk is: permanente observatie, frequente controles, en zo nodig plaatsing in een medische of psychiatrische omgeving.” Dat toezicht is volgens hem geen gunst, maar een professionele plicht: “Dat is geen luxe en geen gunst aan de dader, maar een professionele verplichting.”Geen privéhandelingEen zelfdoding in een politiecel kan volgens Binderhagel nooit worden afgedaan als een privéhandeling. “Een zelfdoding in een politiecel is daarom nooit een privéhandeling. Het is een gebeurtenis die plaatsvindt in een volledig gecontroleerde omgeving, waarvoor de staat eindverantwoordelijk is.”Wanneer iemand onder die omstandigheden toch de gelegenheid krijgt zichzelf van het leven te beroven, verschuift de kernvraag volgens hem. “Dan is de vraag niet óf er toezicht was, maar of dat toezicht voldeed aan wat redelijkerwijs mocht worden verwacht.”De gebrekkige en tegenstrijdige communicatie over de zaak versterkt volgens Binderhagel het maatschappelijke wantrouwen. In plaats van duidelijkheid te bieden, blijft onduidelijk wat er precies is gebeurd, wat leidt tot speculatie en onzekerheid.Voor de nabestaanden is de schade volgens hem onherstelbaar. Door het overlijden van de verdachte komt het strafproces tot stilstand en verdwijnt de mogelijkheid tot openbare waarheidsvinding. “De samenleving blijft achter met vragen, de nabestaanden met een leegte.”Rechtsstatelijke gevolgenVolgens Binderhagel staat met dit incident meer op het spel dan één individuele tragedie. “De rechtsstaat wordt niet beoordeeld op haar woorden, maar op haar handelen.” Haar kracht blijkt niet uit hard optreden, maar uit zorgvuldigheid, juist in emotioneel beladen situaties.“Zij bewijst haar kracht niet door hardheid, maar door zorgvuldigheid, juist wanneer emoties hoog oplopen en de dader alle sympathie heeft verspeeld.” De kern van die zorgvuldigheid is volgens hem helder: “Wie iemand opsluit, draagt volledige verantwoordelijkheid voor diens leven. Altijd.”Alarmsignaal

Binderhagel verwerpt de gedachte dat een zelfmoord in detentie onvermijdelijk zou zijn. “Een zelfmoord in een politiecel is geen noodlot. Het is een alarmsignaal dat niet mag worden genegeerd.” Het gaat daarbij niet om medelijden met een verdachte, maar om het beschermen van fundamentele rechtsstatelijke waarden.“Dit is geen kwestie van medelijden met een dader, maar van trouw blijven aan de kern van de rechtsstaat.” Wanneer de overheid absolute macht uitoefent, moet daar volgens hem absolute zorgvuldigheid tegenover staan.“Elke uitzondering die wordt toegestaan uit woede, haast of onverschilligheid, ondermijnt het systeem dat burgers juist hoort te beschermen.” Het incident afdoen als een tragische gebeurtenis miskent volgens Binderhagel de ernst van de situatie.“Wie dit incident wegzet als een tragisch detail, mist de essentie: hier is niet alleen een leven verloren gegaan, maar ook een stuk rechtsstatelijke geloofwaardigheid.” Die geloofwaardigheid kan volgens hem alleen worden hersteld door openheid en verantwoordelijkheid. “En die laat zich niet herstellen met stilte, maar alleen met openheid, verantwoordelijkheid, onderzoek en hervorming.”