Naks bouwt aan kennisinstituut voor Afro-Surinaams immaterieel cultureel erfgoed

door

Tekst Tascha Aveloo 

PARAMARIBO – De Organisatie voor Gemeenschapswerk Naks heeft in alle rust het fundament gelegd voor een Kennisinstituut voor Immaterieel Cultureel Erfgoed (ICH) speciaal gericht op Afro-Surinamers. Achter de schermen wordt hard gewerkt aan capaciteitsversterking, digitalisering en internationale accreditatie. De officiële proclamatie staat gepland voor mei 2027, wanneer Naks haar 80-jarig bestaan viert. “Het hoofddoel van dit ambitieuze project is het leveren van een wezenlijke bijdrage aan de ontwikkeling en versterking van de identiteit van Afro-Surinamers. Dit wordt gerealiseerd via de opzet en exploitatie van het NAKS Kenniscentrum Afro-Surinaams Cultureel Erfgoed”, vertelt Naks-voorzitter Siegmien Staphorst.

Unesco-Accreditatie

Een van de eerste concrete stappen in dit proces was de fysieke en infrastructurele transformatie van het bestaande Naks-Eufrie Documentatiecentrum. “Deze bleek te beperkt in capaciteit en wordt omgevormd tot een volwaardig, modern kennisinstituut.” Om dit te realiseren, nemen Naks-medewerkers deel aan gespecialiseerde trainingsprogramma’s in samenwerking met het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland. Daarnaast is de fysieke accommodatie van het documentatiecentrum verruimd om plaats te bieden aan de groeiende stroom data, onderzoekers en erfgoeddragers.

Naks stelt dat het borgen van immaterieel erfgoed geen louter academische exercitie is; het moet leven in de harten en hoofden van de gemeenschap.

Een cruciaal onderdeel van de strategie is het ontsluiten van internationale netwerken en erkenning. Naks deelt haar expertise actief met organisaties in de regio. Een actueel voorbeeld hiervan is een intensief trainingstraject dat eerder deze maand begon ten behoeve van enkele organisaties uit Sint Maarten en zeven Surinaamse organisaties die eveneens een officiële Unesco ICH-accreditatie nastreven. De training wordt verzorgd door drie professionals: Staphorst als Naks-vertegenwoordiger bij Unesco ICH, en twee Unesco-professionals, Eva Kuminková en Martin Andrade-Peréz.

Wat is erfgoed?

Kuminková is een etnologe, academicus en vooraanstaand internationaal expert op het gebied van de bescherming van cultureel erfgoed uit Tsjechië. Ze bekleedt belangrijke functies binnen Unesco met name met betrekking tot het Unesco ‘Verdrag van 2003 voor de bescherming van het immateriële culturele erfgoed’. Op de eerste dag sprak ze over het raamwerk en de richtlijnen waarlangs gewerkt moet worden met het Verdrag, om een geaccrediteerde Unesco-NGO te kunnen worden. Tijdens haar inleiding ging ze in op de diepgaande verantwoordelijkheden en wettelijke implicaties voor een land dat het Verdrag ondertekent. Er zijn bestaande documenten en formulieren die gebruikt kunnen worden om invulling te geven aan de aanvraag voor accreditatie.

“Er wordt ook wel eens gevraagd: hoe bepaal je nou eigenlijk wat erfgoed is? Zijn het gewoon dagelijkse handelingen. Ik zeg dan: kijk of de handelingen door generaties heen zijn overgeleverd en of de achterliggende inhoud en betekenis nog bekend is. Dan is het erfgoed.” Erfgoed gaat heel breed: van taal tot gebruiksvoorwerpen, rituelen, artefacten, weefmethodieken, muziek en nog veel meer. “Vanuit Unesco wordt ook gekeken naar erfgoed dat als  ‘slecht’ gezien kan worden omdat het de mens of de natuur schaadt, zoals bijvoorbeeld kinderhuwelijk of vrouwenbesnijdenis.”

Visuele documentatie

Naks stelt dat het borgen van immaterieel erfgoed geen louter academische exercitie is; het moet leven in de harten en hoofden van de gemeenschap. Daarom zet de organisatie in op een breed scala aan publieksgerichte activiteiten om het bewustzijn over het Afro-Surinaamse erfgoed te vergroten. Onder andere via een maandelijkse Naks-pagina in de Ware Tijd wordt het publiek structureel geïnformeerd over cultuurelementen. “De visuele documentatie van tradities heeft een hoge prioriteit.

Een documentaire over de traditionele dans Setdansi is inmiddels voltooid. Documentaires over de banya en de kanga zijn in de productiefase.”  Ook  worden regelmatig voor het grote publiek diverse culturele workshops georganiseerd, zoals banya en het vouwen van de angisa. Binnen de organisatie dragen negen Naks-afdelingen en commissies continu erfgoedelementen uit. Dit gebeurt via optredens en podiumactiviteiten op zowel nationale als internationale podia, waarbij de focus ligt op traditionele kleding, muziek, zang, dans en de actieve bevordering van Sranantongo als taal. Een recent hoogtepunt in deze reeks activiteiten was de organisatie van de Naks Black Heritage Month in februari 2026, die een breed nationaal platform bood voor culturele reflectie en expressie.

Voordelen accreditatie

Andrade-Pérez is een Colombiaanse onderzoeker, docent en Unesco Global Facilitator die gespecialiseerd is in immaterieel cultureel erfgoed. Hij heeft meer dan 15 jaar ervaring met gemeenschapsprojecten en adviseert internationale instanties over de bescherming van levend erfgoed. Hij ging tijdens online sessies in op het accreditatieproces en sprak over de instituten die verantwoordelijk zijn voor het uitdragen en onderhouden van het verdrag tussen landen. “Er zijn tweehonderdachtenvijfitg geaccrediteerde NGO’s, maar jammer genoeg te weinig uit het Caribisch gebied en Latijns-Amerika. En dat is jammer als we kijken naar de veelheid van de erfgoed activiteiten die daar plaatsvinden.” Andrade ging ook in op het belang en de voordelen voor organisaties om zich te accrediteren, zoals toegang tot training en financiële hulp. Ook ging hij in de op de criteria die nodig zijn om een Unesco-NGO te worden. “De organisatie moet actief zijn op een of meer terreinen binnen het mandaat van Unesco en moet positieve en bewezen actieve projecten kunnen tonen waaraan ze binnen het erfgoedsegment werkt.” De NGO moet beschikken over een erkende juridische status, een vaste zetel (hoofdkantoor) een democratisch gekozen bestuur en goedgekeurde statuten. Tenslotte ging hij ook in op de voordelen die de accreditatie met zich meebrengt.

Veldonderzoek en digitalisering

Een van de meest tastbare subdoelen van het Naks-kenniscentrum zal zijn het ontwikkelen van vaardigheden binnen de gemeenschap om zelfstandig en gemeenschapsgericht bij te dragen aan erfgoedbehoud. Dit uit zich in diepgaand inventarisatieonderzoek. Het onderzoek naar de Setdansi is reeds succesvol afgerond. Dit traditionele dansevenement is officieel voorgedragen voor plaatsing op de Nationale Inventarislijst Immaterieel Cultureel Erfgoed. In mei 2026 is bovendien het veldonderzoek naar de banya (zang en dans) begonnen. Werkgroepleden van het banyateam – bestaande uit een gemengde groep van vrijwillige Naks-leden en externe krachten – intensief getraind in het opstellen van vragenlijsten en het afnemen van enquêtes.

Een van de meest tastbare subdoelen van het Naks-kenniscentrum zal zijn het ontwikkelen van vaardigheden binnen de gemeenschap om bij te dragen aan erfgoedbehoud.

Tegelijkertijd is de werkgroep voor het onderzoek naar de Kanga (dans- en volksspelen) geformeerd. De getrainde enquêteurs van het Banya-project zullen hun expertise eveneens inzetten voor dit kanga-onderzoek. “Naast dit specifieke veldonderzoek richt Naks zich op het digitaal documenteren van bedreigde cultuurelementen. Dit is een doorlopende, dynamische activiteit die is gebaseerd op een uitgebreide inventarisatie van bedreigd Afro-Surinaams immaterieel erfgoed, die Naks in 2025 heeft uitgevoerd”, licht Staphorst toe. Dankzij de intensieve samenwerking met diverse culturele organisaties heeft de organisatie inmiddels een brede lijst met nieuwe suggesties voor toekomstig erfgoedonderzoek vastgesteld.

Lokale en Internationale allianties

Sinds februari 2026 treedt Naksop als de formele trekker van een strategische bundeling van een twintigtal Afro-Surinaamse organisaties. Deze krachtenbundeling versterkt de vuist die gemaakt kan worden voor cultuurbehoud en beleidsbeïnvloeding. Internationaal zijn er solide banden gesmeed. Naks heeft formele samenwerkingsovereenkomsten getekend met de Nederlandse stichtingen Surinaams Film Instituut (2025) en Majong  (2026). Er wordt samengewerkt met een Tsjechische universiteit ter ondersteuning van de oprichting van een speciale Unesco-leerstoel.

“We hebben nauwe banden met het Kenniscentrum Cultureel Erfgoed Nederland en actieve uitwisseling met Naks Nederland op het gebied van cultuuruitdragen en gezamenlijk inventarisatieonderzoek naar de setdansien banya. En of men het beseft of niet klimaat verandering heeft ook een impact op de cultuur en erfgoed behoud. In dat kader geven we actieve ondersteuning aan het International Heritage Adapts-initiatief, dat onderzoekt hoe klimaatverandering van invloed is op immaterieel cultureel erfgoed (Climate Change & ICH)”.-.