‘Moeders maakten verschil tussen leven en dood tijdens slavernij’

door

NIJMEGEN — Jonge kinderen die in slavernij opgroeiden op Surinaamse plantages hadden zonder moeder een veel grotere kans om te overlijden. Dat blijkt uit een historische analyse van de Surinaamse slavenregisters door onderzoekers van de Radboud Universiteit en Wageningen University & Research. Hun werk verscheen deze maand in Demography.

Ook de aanwezigheid van grootmoeders, tantes en ooms verhoogde de levenskansen van kinderen aanzienlijk. “Het is intuïtief logisch dat familie tijdens slavernij belangrijk is voor het overleven van kinderen, maar tot nu toe kon je dat alleen anekdotisch vaststellen”, legt Björn Quanjer, historicus bij de Radboud Universiteit en één van de auteurs van de publicatie, uit. “Echter, met deze historische data kunnen we laten zien dat familiebanden letterlijk het verschil maakten tussen leven en dood.”

“Zelfs onder de verschrikkelijke omstandigheden van slavernij was familie een vorm van verzet. Samen kon je overleven”

Moeders onvervangbaar

Voor het onderzoek analyseerden de onderzoekers gegevens van meer dan negentienduizend kinderen die tussen 1830 en 1863 in slavernij werden geboren. Daarbij maakten zij gebruik van een dataset gepubliceerd door de Historische Database van Suriname en de Cariben (HDSC), een project waarvoor honderden vrijwilligers de Surinaamse slavenregisters hebben getranscribeerd. Dat maakt systematisch onderzoek naar slavernij en doorwerkingen van slavernij mogelijk.

Uit de analyses blijkt dat zuigelingen, van wie de moeder in het eerste levensjaar overleed, tot ruim zes keer meer kans hadden om zelf te sterven dan zuigelingen met een levende moeder. Vooral tijdens de periode waarin borstvoeding cruciaal was, had het verlies van de moeder desastreuze gevolgen.

Matthias Rosenbaum-Feldbrügge, historisch demograaf en medeauteur van de publicatie: “Moeders waren tijdens de eerste achttien maanden simpelweg onvervangbaar. Borstvoeding bood bescherming tegen ziektes. Alternatieven waren vaak van slechte kwaliteit.”

Vaderschap

Omdat vaders niet structureel werden geregistreerd in de slavenregisters, richtte het onderzoek zich op familiebanden via de moeder. In vervolgonderzoek willen de onderzoekers ook gegevens, onder meer uit de burgerlijke stand na 1863 gebruiken, waarin vaderschap vaker werd vastgelegd.

De omgeving waarin de kinderen in slavernij opgroeiden was extreem. Slechte leefomstandigheden en epidemieën bepaalden het dagelijkse leven van tot slaaf gemaakten. Het onderzoek laat zien dat familieleden er in deze erbarmelijke omstandigheden alles aan deden om kinderen te beschermen.

Rol grootmoeders

Niet alleen de moeder was belangrijk voor het overleven van een kind. Zodra kinderen geen borstvoeding meer kregen, speelden ook grootmoeders, ooms en tantes een rol. Rosenbaum-Feldbrügge: “Uit de data blijkt dat de aanwezigheid van grootmoeders de overlevingskansen tussen één en vijf jaar aanzienlijk verhoogt. Grootmoeders konden helpen met zorg, voeding en bescherming.”

Quanjer vult aan: “Hoe groter het familiecluster, hoe beter de kinderen het deden. Familie is gewoon heel belangrijk. Dat zie je toen en dat zie je nu nog steeds in Surinaamse gemeenschappen. Zelfs onder de verschrikkelijke omstandigheden van slavernij was familie een vorm van verzet. Samen kon je overleven.”

Historicus Björn Quanjer (l) en historisch demograaf Matthias Rosenbaum-Feldbrügge (r). [’s: researchgate.net]