‘Mama’ku — Van Jakarta tot de Molukken’: over trauma en verwerking

door

“Deze reis was voor mij altijd al meer dan een fysieke tocht. Ik maak al jaren werk over wat er in lichamen leeft, over wat wordt doorgegeven zonder dat het ooit wordt uitgesproken. Met mijn moeder naar Indonesië en de Molukken gaan, voelde als de logische volgende stap in dat onderzoek en tegelijk als iets heel persoonlijks.” Dit vertelt danseres Cheroney Pelupessy aan de Ware Tijd.

Tekst Tascha Aveloo

Beeld Sven Peetoom

‘Mama’ku — Van Jakarta tot de Molukken’ (2026) is een Nederlandse documentaire van regisseur Sven Peetoom over danseres Cheroney Pelupessy, die samen met haar moeder Laura terugkeert naar Indonesië. De film behandelt thema’s als familiegeschiedenis, de stilte rond het migratieverleden en de zoektocht naar Indische en Molukse wortels.

“Ik wil ruimte maken voor verhalen die in dat westerse systeem te weinig zichtbaar zijn”Cheroney Pelupessy

Ze volgt de persoonlijke reis van Cheroney en haar moeder Laura naar Indonesië, van Jakarta tot de Molukken, waar ze proberen de verzwegen familiegeschiedenis te doorbreken. “Dit was mijn eigen familie, mijn eigen geschiedenis. Ik wilde dat zichtbaar maken, in beweging brengen. Sven Peetoom heeft eerder werk gemaakt over de doorwerking van de Nederlands-Indische geschiedenis en ik vertrouwde erop dat hij de kwetsbaarheid van wat wij zochten met zorg zou behandelen. Dat vertrouwen was de basis van alles”, vertelt Pelupessy over haar samenwerking met Peetoom.

Kwetsbare reis

Op de Facebookpagina ‘Indisch Zwijgen’ zijn er korte reels te zien van de film, die donderdag in Nederland in première gaat. In één van de reels vraagt Pelupessy aan haar moeder waarom die niet meegaat naar Indonesië en even lijkt het erop alsof mama Laura, daar niet direct op zat te wachten. “Ze wilde wel mee, maar er was veel spanning in de aanloop. Wat ze daar heeft meegemaakt, de dingen die ze lang bij zich heeft gedragen, dat is zwaar.”

Pelupessy stelt dat een moeder vaak een beschermende rol op zich neemt, zeker naar haar eigen kinderen toe, ook als dat betekent dat ze de eigen pijnlijke verhaal bij zich houdt. “Tegelijk wist ze ook dat het tijd was, dat we samen iets konden losmaken wat lang stil had gelegen. De reis was kwetsbaar voor ons allebei en juist daarin zat de kracht ervan”, verklaart Pelupessy.

In de uitleg over de film komt de tekst ‘verzwegen familiegeschiedenis’ voor. “Die tekst verwijst naar alles wat er in de familie is gebeurd en wat lang onbenoemd is gebleven. Waar we precies vandaan komen, wat is doorgegeven en wat stil is gehouden. Dat geeft een gevoel van een zoektocht, van lopen in een verhaal waarvan je de eerste hoofdstukken nog aan het ontdekken bent”, licht Pelupessy, toe.

Dans is voor haar de manier om dat te onderzoeken, om de vragen ’te kunnen bewegen’. “Mijn moeder heeft mij een lichaam gegeven dat iets draagt. En dat is misschien wel het meest directe wat een moeder kan doorgeven.”

Bewegen tussen werelden

De Javaanse gemeenschap in Suriname en de Molukse gemeenschap in Nederland delen een koloniale geschiedenis, al zijn de routes en omstandigheden verschillend. “Wat ik in beide herken is de manier waarop cultuur wordt doorgegeven: via eten, muziek, dans, lichaamstaal, manieren van zijn in één ruimte. Vaak zonder woorden. Ik denk dat Surinamers het gevoel om meerdere werelden tegelijk te bewonen goed kennen. Dat je wortels ergens anders liggen en dat je hier bent geworden wie je bent. Dat thema zit diep in mijn werk en ik denk dat het ook bij een Surinaams publiek iets zal raken.”

Pelupessy is in Nederland geboren en opgegroeid en wist van jongs af aan dat zij ook “iets anders” met zich mee droeg. Thuis was er muziek, eten, een manier van samenzijn die anders voelde dan wat zij buiten zag. “Tegelijk ben ik gevormd door een westers danssysteem, door Nederlandse opleidingen en theaters. Die combinatie maakt me tot wie ik ben: iemand die tussen werelden beweegt. Ik ervaar dat als rijkdom en als verantwoordelijkheid. Ik wil ruimte maken voor verhalen die in dat westerse systeem te weinig zichtbaar zijn. Ik spreek vanuit mijn eigen ervaring en ik hoop dat anderen zich daarin herkennen.”

Verzwegen familiegeschiedenis

Peetoom is een Nederlands-Indonesische scenarioschrijver, filmregisseur en theatermaker. Hij woont en werkt in Amsterdam en heeft meerdere films en documentaires gemaakt waarin de Indonesische cultuur, het erfgoed en de maatschappelijke kant centraal staan.

Na de kolonisatie van Indonesië door Nederland is er een enorme diaspora ontstaan van mensen met een geschiedenis in Indonesië, oftewel voormalig Nederlands-Indië. Zowel in Nederland als Suriname, Canada, Amerika en op Curaçao. Veel van de grootouders zwegen hierover. “Hierover zijn er nog veel misstanden en trauma’s die uit die tijd voortkomen. Door erover te leren praten en het verzwegene zichtbaar te maken, weten we waar we vandaan komen. Zo kunnen we oude wonden helen en schadelijke patronen doorbreken, zoals huiselijk geweld of racisme”, licht Peetoom toe.

‘Tussen Wal en Schip — Geruisloos Indisch’ (2024), ook een film van Peetoom, gaat over het doorbreken van het ‘Indisch zwijgen’ binnen families met een Nederlands-Indische migratieachtergrond. “De reden waarom er zoveel is gezwegen, is veelvoudig. De Indische, Molukse en Indonesische mensen moesten na de overtocht hier een nieuw leven opbouwen, terwijl Nederland zelf volop in herstel was. Ze werden niet warm onthaald en moesten zich aanpassen aan Nederland. Velen besloten hun trauma’s weg te drukken en het niet meer over hun leven in Indonesië te hebben, zo ook mijn eigen opa”, vertelt Peetoom.

Andere redenen zijn dat de Nederlanders er geen oor voor hadden. Een soort Nederlandse hardhorendheid en dat veel Indonesische mensen over het algemeen niet met hun problemen te koop lopen. “Het is dus deels ook iets cultureels.”

“Mijn moeder heeft mij een lichaam gegeven dat iets draagt. En dat is misschien wel het meest directe wat een moeder kan doorgeven”Cheroney Pelupessy

Peetoom geeft aan dat hij en Pelupessy werk maken over het koloniale verleden in Indonesië en over hun roots. “Wat me aansprak in hun verhaal, was dat we met Cheroney en Laura daadwerkelijk de overtocht naar Indonesië zouden maken en dat we, in plaats van het te hebben over het zwijgen, het zwijgen zouden verbreken. Wat gebeurt er als je in het huis van je moeder staat zoals het was toen zij een kind was? Wat gebeurt er als je echt ontdekt wat er is verzwegen? En hoe moeilijk is het om te leren praten daarover?”

Met Suriname heeft Peetoom een warme band. Vorig jaar maakte hij de Nederlandse tv-serie ‘Wij, kinderen van Suriname’. “Het zou me heel mooi lijken als ‘Mamu’ku’, daar ook vertoond wordt. Op social media is er vraag naar”, stelt hij.