Kunstenaar Josef Nassy tekende het leven achter prikkeldraad

door

Niet alles wat deel uitmaakt van de geschiedenis blijft even zichtbaar. Sommige geschiedenissen raken op de achtergrond en worden pas veel later opnieuw ontdekt. Het levensverhaal van Josef Johan Cosmo Nassy (1904-1976) is daar een voorbeeld van. De in Paramaribo geboren Creools-Joodse kunstenaar, die later de Amerikaanse nationaliteit kreeg, maakte tijdens de Tweede Wereldoorlog achter prikkeldraad meer dan tweehonderd tekeningen en schilderijen. Zijn werk en levensverhaal staan centraal in de tentoonstelling ‘De onbekende (kunstwerken van) Josef Nassy’. Deze is afgelopen zaterdag in het kader van Heritage Month in de vergaderzaal op het terrein van de Neveh Shalom Synagoge aan de Keizerstraat geopend.

Tekst en beeld Audry Wajwakana

In de tentoonstelling zijn vierentwintig werken te zien. De meeste tekeningen zijn in zwart-wit en hebben een ingetogen karakter. Gezichten, houdingen en alledaagse handelingen trekken de aandacht. De werken tonen geen gewelddadige oorlogsbeelden, maar het leven van mensen die gevangen zitten en hun dagen doorbrengen in afzondering, onzekerheid en verveling. Dat laatste herkent Robert Faucher, voormalig Amerikaans ambassadeur in Suriname en initiatiefnemer van de tentoonstelling, sterk in het werk.

“De werken tonen geen gewelddadige oorlogsbeelden, maar het leven van mensen die gevangen zitten en hun dagen doorbrengen in afzondering, onzekerheid en verveling”

Geschiedenis Suriname en Verenigde Staten

Tijdens zijn ambtstermijn (2023-2026) wilde Faucher meer te weten komen over de geschiedenis die Suriname en de Verenigde Staten van Amerika met elkaar delen. Hij maakte voor het eerst kennis met Nassy tijdens een door Cynthia McLeod georganiseerde tentoonstelling over Surinames geschiedenis tijdens de Tweede Wereldoorlog.

“Ik had nog nooit van hem gehoord”, zegt Faucher. Die kennismaking met Nassy’s werk bracht hem ertoe zich verder in de kunstenaar te verdiepen. In de tekeningen herkende hij ook emoties die hij uit zijn eigen familiegeschiedenis herkent. Een oom van Faucher was tijdens de Tweede Wereldoorlog krijgsgevangen en sprak later nauwelijks over zijn ervaringen. Wel vertelde hij over isolement, eenzaamheid, onderdrukking, angst en momenten waarop de hoop vervliegt. Een andere emotie die Faucher bijbleef is verveling. Zijn oom vertelde hem dat niet alleen de gevangen zich verveelden, maar ook de bewakers en zelfs de waakhonden.

‘Levensloop’

Josef Nassy wordt op 10 januari 1904 geboren in de Weidestraat in Paramaribo. Zijn ouders, de creoolse Elisabeth Carolina Natalia de Maesschalck en de Sefardisch-joodse Adolf Philippus Nassy hebben bij zijn geboorte al zes kinderen. Na Josef volgen nog twee zonen. Zijn vader had de handelsfirma Suriname Trading Co. In 1918 vertrekt hij naar New York en neemt Josef en twee van zijn broers mee.

Josef volgt onderwijs in New York, studeert vervolgens aan het prestigieuze Pratt Institute en rondt in 1929 zijn studie geluidstechniek af. “Op dat moment is Nassy eigenlijk al een typisch Amerikaans succesverhaal, een immigrant die erin slaagt een bestaan op te bouwen en gedurende zijn leven succesvol te worden”, stelt Faucher. In 1929 aanvaart Nassy een functie in Londen, waar hij geluidssystemen voor filmtheaters installeert. Rond die tijd krijgt hij een Amerikaans paspoort. Hoe hij dat precies verkrijgt, blijft onduidelijk. Faucher noemt een versie waarin Nassy zich tegen een Amerikaanse ambtenaar voordoet als iemand die in 1899 in San Francisco is geboren. Hij zou daarbij hebben verklaard dat zijn documenten verloren zijn gegaan tijdens de aardbeving van 1906 in San Francisco.

Van 1929 tot 1942 werkt Nassy in Londen, Parijs en Brussel en komt in 1938 terecht aan de Academie voor Schone Kunsten in Brussel en richt zich steeds meer op beeldende kunst. Wanneer de oorlog uitbreekt, woont hij in België. In april 1942 wordt de dan 38-jarige Nassy in het bezette België gearresteerd. Hij wordt als vijandelijke burger beschouwd, maar wordt vanwege zijn Amerikaans staatsburgerschap in iets ‘milder’ interneringskampen ondergebracht.

Hij verblijft uiteindelijk in de kampen Beverloo, Laufen en Tittmoning en blijft daar tot de bevrijding door het Amerikaanse leger in mei 1945. Zijn Amerikaanse paspoort blijkt daarbij van grote betekenis. Het beschermt hem tegen de zwaarste vervolging van de nazi’s. Zijn Joodse achtergrond blijft daarbij buiten beeld. Als de nazi’s daarvan op de hoogte waren geweest, was zijn overlevingskans volgens Faucher veel kleiner geweest.

Van de nood een deugd maken

Tijdens zijn gevangenschap weet Nassy aan teken- en schildermateriaal te komen. Hij geeft ook kunstlessen aan medegevangenen. In drie jaar maakt hij meer dan tweehonderd tekeningen en schilderijen. De verzameling krijgt later de naam ‘Holocaust Suite’ en vormt een visueel dagboek van het leven in de kampen onder nazicontrole.

Nassy legt niet alleen de omstandigheden van zijn gevangenschap vast, maar vooral de mensen om hem heen. Hun gezichten, houdingen en dagelijkse bezigheden krijgen een plaats in zijn werk. Ook portretteert hij medegevangenen van kleur, een groep die in de geschiedschrijving over het nazistische interneringssysteem lange tijd weinig aandacht krijgt. De sobere zwart-witte werken maken de tentoonstelling stil en indringend. Juist doordat Nassy niet alleen het geweld van de oorlog laat zien, maar ook het alledaagse leven achter prikkeldraad, ontstaat een beeld van wat gevangenschap met mensen doet.

“Josef Nassy is niet alleen een Surinaams verhaal. Zijn leven en werk zijn een deel van het wereldwijde erfgoed.”Jules Donk

De tentoonstelling brengt daarmee verschillende geschiedenissen samen. Nassy is zowel Creools als Joods en zijn leven voert hem van Paramaribo naar de Verenigde Staten en vervolgens naar Europa. Zijn werk verbindt daarmee de Surinaamse geschiedenis met de Joodse diaspora, de Afrikaanse diaspora, de Verenigde Staten en de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog.

Jules Donk, voorzitter van de Israëlitische Gemeente Suriname, zegt dat Nassy zichtbaar maakt hoe de Joodse en de Surinaamse geschiedenis met elkaar verweven zijn. Joden komen vanaf de zeventiende eeuw naar Suriname en bouwen hier een gemeenschap op waarin verschillende achtergronden samenkomen. Nassy belichaamt die vermenging in zijn afkomst en levensloop. Faucher plaatst hem daarnaast binnen de bredere geschiedenis die Suriname en de Verenigde Staten delen. “Josef Nassy is niet alleen een Surinaams verhaal. Zijn leven en werk zijn een deel van het wereldwijde erfgoed.”

Werken wijdverbreid

De werken van Nassy bevinden zich inmiddels verspreid over verschillende collecties. Het United States Holocaust Memorial Museum in Washington beschikt over een grote collectie Nassy-werken.

Faucher noemt daarnaast negentien schilderijen uit de ‘Holocaust Suite’ die in particuliere handen zijn waarvan vijf in Suriname. Zo heeft Museum Bakkie drie werken van Nassy en er zijn nog drie andere in aantocht. De tentoonstelling in Suriname komt voort uit de groeiende belangstelling voor Nassy’s werk.

Faucher wilde nog tijdens zijn ambtstermijn een groot deel van de werken uit de collectie van het Holocaust Memorial Museum naar Suriname halen voor een tentoonstelling, mede in het kader van de viering van 50 jaar onafhankelijkheid van Suriname en 250 jaar Verenigde Staten. In januari 2025 kreeg hij echter te horen dat het museum de komende vijf jaar geen originele werken uitleent.

Reproducties bieden uiteindelijk een alternatief voor de huidige tentoonstelling in de vergaderzaal van de synagoge. Ook een collectie die de voormalige Surinaamse ambassadeur in de Verenigde Staten, Maarten Schalkwijk, vorig jaar november bij de Organisatie van Amerikaanse Staten organiseerde, wordt in de huidige tentoonstelling opgenomen.

Rachel Pinas, voorzitter van de presidentiële werkgroep Heritage Month, die de tentoonstelling opende, plaatst de tentoonstelling bij de bredere betekenis van erfgoed. “Niet alleen wat al bekend is, verdient aandacht, maar ook geschiedenissen die minder zichtbaar zijn geworden”, benadrukt ze. De Israëlitische Gemeente Suriname organiseert de tentoonstelling samen met het United States Holocaust Memorial Museum, Museum Bakkie en het Surinaams Museum. De tentoonstelling is tot en met 27 augustus te zien op de maandag, woensdag en donderdag telkens van 10.00-15.00 uur.