Javaanse rituelen als kompas voor het heden

Tekst Audry WajwakanaBeeld Privé collectie

PARAMARIBO —Twee jaar na haar eerste boek ‘Levensstappen in het Javaanse leven’ komt schrijfster, jurist, coach en intervisiebegeleider Judith Sandriman met het tweede deel van een serie die meerdere delen zal omvatten. Vanuit Nederland bestudeert zij al jaren Javaanse tradities en rituelen met bijzondere aandacht voor het culinaire. In haar nieuwe boek richt ze zich op drie levensfasen: volwassen worden, huwelijk en de herdenking van de geboortedag, de zogeheten weton.

“Rituelen zijn geen verleden; ze zijn ons kompas voor het heden”, stelt ze. Daarmee wil ze laten zien dat tradities nog altijd richting geven aan hoe mensen leven, keuzes maken en zich tot elkaar verhouden. Het tweede deel is zaterdag in Nederland gelanceerd en zal ook in Suriname verkrijgbaar zijn.

Besnijdenis en huwelijkIn het boek staat de overgang van kind naar volwassene centraal. De auteur beschrijft hoe binnen de Javaanse gemeenschap deze fase niet alleen individueel wordt beleefd, maar juist collectief wordt gedragen. Rituelen zoals besnijdenis bij jongens, in het Javaans bekend als sunat, markeren die overgang en symboliseren zuivering, verantwoordelijkheid en verbondenheid met een nieuwe levensrol. “De gemeenschap viert met jou de overgang: van jongen naar man, van meisje naar vrouw”, zegt Sandriman.

Om de beleving van dichtbij te ervaren bezocht ze ceremonies. Zo ontstaat een boek dat niet alleen informatief is, maar ook persoonlijk en herkenbaar

Tegelijkertijd gaat die viering gepaard met duidelijke verwachtingen. “Je wordt ook bewustgemaakt van: ‘let op, ga geen gekke dingen meer doen’.” Die sociale controle en bescherming komen terug in de verhalen die ze verzamelde. Zo vertelt ze over een vrouw die na een relatie van enkele maanden onverwacht in een volledig georganiseerd huwelijksfeest terechtkwam. Haar ouders hadden besloten dat het tijd was om te trouwen. Volgens Sandriman laat dat zien hoe tradities soms dwingend kunnen zijn, maar ook voortkomen uit een beschermingsgedachte. Ouders willen voorkomen dat hun kinderen “van de ene relatie naar de andere gaan” en kiezen ervoor hen te begeleiden naar een stabiel huwelijk.

Het huwelijk zelf beschrijft ze als een diep symbolisch moment waarin niet alleen twee mensen, maar ook twee families met elkaar verbonden worden. Ze besteedt veel aandacht aan de betekenis van rituele elementen, zoals rijk versierde boeketten. Die zijn volgens haar “eigenlijk een soort brief met wensen” voor het bruidspaar, waarin thema’s als zorgzaamheid, vruchtbaarheid en standvastigheid centraal staan. Sandriman benadrukt dat ze bewust niet heeft gekozen voor een praktische handleiding. “Ik wilde geen handboek maken. Ik wilde een boek maken dat – als het je prikkelt – je nadere informatie kan gaan zoeken.” Ze biedt duiding en achtergrond, zodat lezers de diepere betekenis van rituelen kunnen begrijpen.

Herhaling vermijdenEen ander belangrijk onderwerp is de weton, die in haar ogen fungeert als een soort persoonlijk kompas. Op basis daarvan worden belangrijke momenten in het leven bepaald, zoals wanneer iemand het beste kan trouwen, verhuizen of een nieuwe stap zetten. Zelfs bij overlijden speelt deze berekening een rol. Naast rituelen geeft de auteur veel aandacht aan eten, een aspect waarvoor ze een bijzondere passie heeft. In haar eerste boek heeft ze recepten opgenomen, maar ze koos er bewust voor om herhaling te vermijden. Zo bespreekt ze niet opnieuw de berkat die bij elke genduren (gezamenlijk gebed) voorkomt.

Om de beleving van dichtbij te ervaren bezocht ze ceremonies. Zo ontstaat een boek dat niet alleen informatief is, maar ook persoonlijk en herkenbaar

In boek twee heeft ze nieuwe gerechten toegevoegd, waaronder vegetarische opties. Daarmee laat ze zien dat eten onlosmakelijk verbonden is met rituelen en gemeenschap. In beide boeken ligt de nadruk op de rol van vrouwen. Volgens Sandriman zijn veel bestaande beschrijvingen van Javaanse tradities geschreven door mannen, waardoor het perspectief van vrouwen onderbelicht blijft. Zij probeert dat te corrigeren door aandacht te geven aan hun rol binnen rituelen, het huishouden en het culinaire domein. Daarmee maakt ze ook onderwerpen bespreekbaar die vaak minder expliciet aan bod komen, zoals de overgang naar volwassenheid bij meisjes en de verwachtingen binnen het huwelijk.

ActiviteitenTijdens haar onderzoek sprak Sandriman met cultuurkenners, onder wie pak Sapto Sopawiro en mensen die zelf traditionele rituelen hebben meegemaakt of georganiseerd. Die verhalen verweeft ze tot één geheel. Om de beleving van dichtbij te ervaren, bezocht ze ceremonies. Zo ontstaat een boek dat niet alleen informatief is, maar ook persoonlijk en herkenbaar.

Sandriman verzorgt presentaties, vaak in combinatie met workshops of bijeenkomsten die aansluiten bij de thema’s uit haar boek. Voor haar is het belangrijk dat het niet bij lezen blijft, maar dat mensen ook samenkomen om de betekenis van deze tradities te ervaren. Ze wil vooral bewustwording creëren door haar verhalen te delen en context te bieden. “Want tradities leven pas echt voort wanneer mensen begrijpen wat ze betekenen”, benadrukt ze.-.