Inheems erfgoed: het fundament van het volk van de natuur

door

“Als ik terugkijk, besef ik dat hoe wij leefden geen armoede was, maar rijkdom: kennis, saamhorigheid, discipline en een diepe verbondenheid met natuur en spiritualiteit. Het inheemse wereldbeeld is holistisch. De mens staat niet boven de natuur, maar maakt er deel van uit. Het bos is geen grondstofvoorraad, maar een levend systeem, waarvan men afhankelijk is.” Dat zegt Lloyd Read, voorzitter van het Inheems Collectief Suriname (Iksur) en dorpshoofd van Pierre Kondre Kumbasi, tegen de Ware Tijd.

Tekst en beeld Kevin Headley

Het gebied van een inheems volk bestaat niet alleen uit het dorp. Het omvat woon-, jacht- en visgebieden, medicinale planten en spirituele locaties. Land is geen handelswaar, maar een collectieve levensbron die is geleend van de kinderen.

Inheemsen beschikken over uitgebreide kennis van landbouw, visserij en bosbeheer. Cassave wordt op verfijnde wijze verwerkt tot onder meer kwak, brood, soep en drank. Men wist al vroeg hoe het giftige blauwzuur uit bittere cassave te verwijderen; een kennis die generaties lang mondeling is overgedragen.

Beschaving vóór kolonisatie

Een inheemse zonder grond, zonder bos, zonder vis, zonder wild en zonder toegang tot medicinale planten verliest niet alleen bestaansmiddelen, maar ook zijn identiteit. Inheemse volken beroepen zich daarom op hun oorspronkelijk collectief eigendomsrecht: het recht dat voortvloeit uit hun eeuwenlange aanwezigheid en gebruik van het land vóór de vorming van de moderne staat. “Tot op de dag van vandaag werkt dit historische onrecht door. Concessies en beschikkingen worden uitgegeven in traditionele leefgebieden zonder vrije, voorafgaande en geïnformeerde toestemming van de gemeenschappen. Dit vormt een directe bedreiging voor hun voortbestaan. Dit recht is geen individueel eigendomsrecht, maar een collectief recht van de gemeenschap als geheel. Het omvat het recht op land, water, natuurlijke hulpbronnen en culturele voortzetting”, stelt Read.

Lang vóór de komst van Europeanen leefden de inheemse volken in wat nu ‘Suriname’ heet. Volken zoals de Kaliña, Lokono, Trio en Wayana ontwikkelden hun eigen talen, sociale structuren, spirituele systemen en bestuursvormen. Er waren duidelijke vormen van leiderschap, gedragen door de gemeenschap. Ouderen speelden een essentiële rol als kennisdragers en raadgevers.

Conflicten werden opgelost volgens eigen normen en waarden. Voedselvoorziening, jachtgebieden en landbouwgronden werden collectief beheerd. “Traditionele woningen werden zo’n veertig tot vijftig jaar geleden nog gebouwd zonder beton of spijkers, met diepgaande kennis van plantenvezels en houtsoorten. Hangmatten van katoen of palmvezels, sieraden, vlechtwerk en kleding weerspiegelen niet alleen esthetiek, maar ook identiteit en verbondenheid met de natuur.”

Materieel en immaterieel erfgoed

Inheems erfgoed is volgens Read geen folkloristisch overblijfsel uit een ver verleden. Het is het levende fundament van de oorspronkelijke volken van Suriname: hun geschiedenis, hun bestuurs- en rechtssystemen, hun spiritualiteit, hun kennis van het bos en hun collectieve verbondenheid met het land.

Met de komst van de Europeanen veranderde alles. Gebieden werden afgebakend zonder instemming van de oorspronkelijke bewoners. Land werd toegeëigend en juridisch vastgelegd vanuit een koloniaal perspectief, zonder erkenning van bestaande inheemse rechten. Deze onteigening ging gepaard met geweld, ziekte, marginalisering en culturele ontwrichting. Het aantal inheemsen nam drastisch af. Talen en tradities kwamen onder zware druk te staan.

‘Wij vragen geen medelijden. Wij vragen rechtvaardigheid, zodat wij als volk kunnen blijven bestaan, in waardigheid, in verbondenheid met het land dat ons altijd heeft gedragen.’

Het materiële erfgoed van de inheemsen is zichtbaar in hun bouwstijlen, gebruiksvoorwerpen en ambachten. Volgens Read worden landbouwmethoden tot op heden toegepast volgens principes van rotatie en respect voor het ecosysteem. “Men kapt geen bos zonder noodzaak. Men jaagt niet meer dan nodig is om in het levensonderhoud te voorzien. Deze ecologische balans is geen moderne uitvinding, maar eeuwenoude praktijk. Zelf heb ik het vissen meegemaakt met zelfgemaakte fuiken uit materiaal uit het bos. Deze werden elke dag met een korjaal, die we zelf uit boomstammen hadden vervaardigd, compleet met aas uitgezet.”

Minstens zo belangrijk is het immateriële erfgoed: taal, spiritualiteit, rituelen en kennis van geneeskrachtige planten. “De rol van de piaiman (traditionele genezer, … red.) illustreert hoe spiritualiteit en gemeenschap met elkaar verweven zijn. Rituelen zoals rouwafsluiting (epakadono) na een jaar, traditionele ceremonies en gemeenschapsbijeenkomsten vormen de morele en spirituele ruggengraat van het volk. Veel kennis werd uitsluitend mondeling overgedragen. Door migratie, globalisering en onderwijs dat weinig ruimte liet voor inheemse talen, is deze overdracht verzwakt. Taalrevitalisatie is daarom essentieel, want taal draagt het wereldbeeld, de geschiedenis en de identiteit.”

Verandering en aanpassing

Read is zich rond zijn dertigste meer gaan verdiepen in zijn cultuur. Als kleine jongen vertrok hij uit het dorp en ging hij in de stad wonen. Zijn pleegmoeder hield hem niet afzijdig van zijn komaf, waardoor hij zijn achtergrond kon blijven volgen. Hij kreeg veel mee van de Afro-Surinaamse cultuur en bewoog zich voornamelijk in die omgeving. Dat had veel invloed op zijn vorming.

Toen hij zich later intensiever met zijn inheemse cultuur bezighield, kreeg hij ondersteuning van ouderen, waardoor hij meer inzicht kreeg. Uiteindelijk werd hij dorpshoofd. “Als we nu kijken, is ook de manier van leidinggeven in de dorpen veranderd. Vroeger waren de volken homogeen; dat is nu totaal anders, onder meer door globalisering. Wat we nu zien, is dat leiderschap zich moet aanpassen aan de ontwikkelingen van deze tijd.”

Jongeren volgen les in de inheemse taal.-.

De inheemse gemeenschappen zijn niet statisch. Door urbanisatie, migratie en globalisering veranderen ook het leiderschap en de sociale structuur. Tegenwoordig moeten leiders navigeren tussen traditionele normen en moderne staatsstructuren. Toch blijft de kern overeind: de collectieve verbondenheid met het land en met elkaar. “We hadden ook een samenwerkingsvorm: Moshiro. Deze stond voor samenwerking, betrokkenheid en gezamenlijke verantwoordelijkheid. Recent heb ik in mijn dorp een succesvolle Moshiro gehouden. Hierbij levert eenieder – zonder betaling – zijn bijdrage in de vorm van arbeid.”

Erkenning grondenrechten

Inheems erfgoed gaat daarom niet alleen over het verleden. Het is een levende visie op samenleving, duurzaamheid en rechtvaardigheid. Duidelijk is dat het erfgoed sterk is verbonden met de natuur. Holistisch bekeken zijn het mensen van de natuur. Zij spraken de taal van de natuur en geloofden dat Moeder Aarde hen beschermde en dat wanneer haar onrecht wordt aangedaan dit grote gevolgen heeft.

Read: “Wanneer de Surinaamse samenleving werkelijk inclusief wil zijn, moet ze erkennen dat haar geschiedenis niet begint bij de kolonisatie, maar bij de oorspronkelijke volken die dit land bewoonden, bestuurden en beschermden. Erkenning van inheems erfgoed betekent erkenning van ons als oorspronkelijk volk met eigen bestuurssystemen, eigen rechtstradities, spirituele verbondenheid met het land en een oorspronkelijk collectief eigendomsrecht. Zonder erkenning van ons land geen bescherming van onze cultuur. Zonder leefgebied geen taal, geen tradities, geen toekomst. Ons verhaal is geen verhaal van verdwijnen, maar van overleven. Van veerkracht. Van een volk dat, ondanks alles, zijn band met Moeder Aarde heeft behouden. Wij vragen geen medelijden. Wij vragen rechtvaardigheid, zodat wij als volk kunnen blijven bestaan, in waardigheid, in verbondenheid met het land dat ons altijd heeft gedragen. Dat is geen gunst. Dat is een recht.”

Read benadrukt dat erkenning van de grondenrechten niet betekent dat de staat zijn soevereiniteit verliest. Het betekent volgens hem dat recht wordt gedaan aan een historisch gegroeide werkelijkheid en dat duurzame ontwikkeling plaatsvindt mét, en niet ten koste van, de oorspronkelijke bewoners.