Ine Apapoe bekleedt prestigieuze Prins Claus-leerstoel: ‘Ik zal nooit vergeten waar ik vandaan kom’

door

Het gebeurt niet elke dag dat een wetenschapper in Suriname een leerstoel mag bekleden in een ander land. Sterker nog: Ine Rosita Apapoe is de eerste persoon, vrouw en ook nog van marronafkomst die deze eer te beurt valt. “Het kwam niet uit de lucht vallen, maar als ik het kan, kunnen meer mensen het”, zegt Apapoe met een brede glimlach tegen de Ware Tijd. “Ik ben nog steeds verrast, soms verbaasd en soms kan ik het niet geloven. En toch is het waar”, reageert de altijd vrolijke Apapoe.

Tekst Euritha Tjan A Way

Beeld Adek

Nuchter en zonder kapsones vertelt ze op het balkon van haar woning hoe het allemaal is gegaan. Terwijl er een aangenaam briesje waait, steekt ze van wal. Het balkon kijkt uit over een deel van de middenstandswijk Beni’s Park.

Apapoe laat de woorden “eerste vrouw, marron en Surinamer” over haar tong rollen. Het lijkt alsof ze proeft hoe dat aanvoelt en hoe dat zal gaan de komende twee jaar. Na een tijdje is het duidelijk: het smaakt meer dan goed.

Vanaf 1 september wordt zij benoemd op de Prins Claus-leerstoel in Gelijkheid en Ontwikkeling aan de Universiteit Utrecht. Apapoe’s onderzoek zal zich richten op inclusief bestuur en tribale samenlevingen, met speciale aandacht voor Suriname en de marrons.

Eigenlijk zijn dat gewone zwarte woorden op een wit digitaal veld. Maar voor Apapoe is het de bekroning op werk dat vele jaren terug begon en haar eigenlijk terugvoert naar waar ze vandaan komt: het Cotticagebied. “Ik heb daar niet gewoond. Mijn ouders kwamen in de jaren zestig naar de stad. Mijn vader ging voor Suralco werken, maar wij hadden onze eigen ‘colakreek’. Elke vakantie waren we in het dorp langs de Cotticativier. Het waren mooie tijden”, vertelt Apapoe terwijl ze glimlacht.

‘Als ik wist hoeveel deuren het behalen van mijn PhD voor mij zou openen, had ik het eerder gedaan.’

Haar vader Petrus Djanawisa Apapoe en haar moeder Gerda Amama Jongaman zijn wel geboren en getogen in het N’dyuka-gebied, het gebied van de Aucaners. “Ze konden niet lezen of schrijven, maar onderwijs was voor hen prioriteit. Alles was altijd gereed voor het nieuwe schooljaar en we kregen alles dat nodig was. Mijn ouders hadden acht kinderen. En ze hebben echt in ons geïnvesteerd”, klinkt ze trots.

Journalistiek

Apapoe heeft na de middelbare school eerst enkele jaren journalistiek gestudeerd aan de Academie voor Hoger Kunst en Cultuur Onderwijs. “Ik heb daarna ook een aantal jaren op nieuwsredacties gewerkt van verschillende mediahuizen.”

Dat heeft haar skills om te schrijven aangescherpt. “Maar ik kon altijd al goed schrijven. De opleiding Journalistiek heeft me in staat gesteld heel snel te kunnen schakelen tussen hoofd- en bijzaken. Zeker bij het doen van interviews voor onderzoek is dat heel belangrijk.”

Na de academie deed ze het schakeljaar om vervolgens Public Administration te studeren aan de Anton de Kom Universiteit (Adek). “Toen moest je nog stage doen. Het was nog de tijd van de titel ‘doctorandus’. Ik deed mijn stage bij het onderzoeksbureau Nikos en ben toen een aantal jaren daar blijven werken.”

Ze kwam daar ook veel in contact met het binnenland en met de ontwikkelingsvraagstukken van het gebied. “Het was de periode pas na de Binnenlandse Oorlog en er waren veel donoren, zoals Cordaid. Dus mijn afstudeeronderzoek ging ook over het binnenland en dan speciaal de ontwikkelingsachterstand.”

Na haar afstuderen heeft ze enkele jaren consultancywerk gedaan om vervolgens te reflecteren op een oproep van Adek die zocht naar algemene docenten voor de richting Public Administration. “In 2012 kreeg ik als onderdeel van een twinningsfaciliteit tussen Adek en de Vrije Universiteit van Amsterdam de gelegenheid om mijn PhD-onderzoek te doen. Dat duurde wel even, maar in 2024 ben ik afgestudeerd als PhD met als onderzoeksthema ‘Governing Apart Together: The Structure, Process and Quality of Modern, Traditional and Dual Governance of Traditional Societies in Suriname with Special Reference to the Ndyuka Maroons’.”

Boek

Wie het onderzoek leest, begrijpt waarom een PhD niet even snel is. Met ruim 350 pagina’s schreef Apapoe een formidabel boek dat handelt over de uitdagingen die gepaard gaan met het handhaven van twee bestuurssystemen in een land. “Ik heb van mijn vader altijd geleerd: ‘je moet zaken afmaken’. Daarom heb ik nooit opgegeven. Ik ken mijn moeder ook als een doorzetter. Ze kwam uit het binnenland en heeft altijd gehosseld om haar eigen geld te verdienen. Ze is naar bigisma skoro gegaan en ze heeft haar rijbewijs behaald.”

‘Het is een persoonlijke leerstoel, maar ik pleit ook echt voor institutionele versterking van onze universiteit zelf.’

Apapoe wordt heel even stil wanneer ze vertelt dat haar beide ouders zijn overleden tijdens haar PhD-traject. “Dat heeft misschien onbewust voor wat vertraging gezorgd, maar ik heb het op dat moment niet zo ervaren. Ik zeg daarom aan vrouwen: ‘ga ervoor’. Dat je moeder bent, moet je niet afhouden van zo’n traject. Er zijn veel sterke vrouwen in Suriname en ze kunnen het. We zijn ook een land waar er nog sociale systemen zijn waarbij ouders kunnen helpen met kinderen.”

Haar moeder was altijd haar steun voor als ze even door moest studeren. “Maar ik hoef me bijvoorbeeld niet af te zonderen om te kunnen schrijven. Ik kook en ik schrijf, ik lees en ik schrijf. Ik doe het allemaal tussendoor.”

Hoogleraar

In april 2025 kwam er een oproep binnen bij Adek voor wetenschappers om middels een onderzoeksvoorstel te reflecteren voor de prestigieuze Prins Claus-leerstoel. “Ik heb toen mijn voorstel geschreven en enkele professoren, onder wie zij die mij hebben begeleid voor mijn PhD-onderzoek, hebben me geholpen het bij te schaven. Een hele tijd daarna hoorde ik niets. Ik had zelf nog een keer geïnformeerd als er al nieuws was.”

Apapoe begon te geloven dat ze het niet had gekregen. “Maar in november kreeg ik een app van het universiteitsbestuur. Ik had sowieso al gedacht: ‘ik krijg het echt niet’. Thuis aangekomen, maakte ik mijn mail open en het was raak”, zegt Apapoe, terwijl ze met gebalde vuisten haar handen spreidt en een moment van pure blijdschap herbeleeft. “Ik moest nog wat aanpassingen doen aan mijn methodologie. Daarvoor kreeg ik twee mentoren toegewezen en daarna was het eigenlijk klaar.”

Het curatorium van het Prins Claus Fonds accepteerde het gelijk. Het college van hoogleraren aan de Universiteit Utrecht ook. Met een brede glimlach zegt Apapoe: “En dan word ik dus hoogleraar.”

Apapoe moet in mei van het volgend jaar een oratie houden, maar haar benoeming heeft al plaatsgevonden en op 1 september start haar traject als hoogleraar van de leerstoel Gelijkheid en Ontwikkeling aan de Universiteit Utrecht.

Ze is de eerste Surinamer die in aanmerking komt voor deze prestigieuze leerstoel. Jaarlijks wordt de leerstoel toegekend aan wetenschappers uit regio’s in Azië, Afrika, Latijns-Amerika, het Caribisch Gebied of de Stille Oceaan voor een periode van twee jaar. Ze is de 25ste wetenschapper die deze leerstoel mag bekleden.

Dit is het hoogst haalbare binnen de wetenschap en Apapoe heeft dat op haar 53ste behaald. “Als ik wist hoeveel deuren het behalen van mijn PhD voor mij zou openen, had ik het eerder gedaan. Maar als je eenmaal een titel hebt, ben je verplicht te schrijven en verder onderzoek te doen. Sommige mensen behalen een PhD en doen daarna niets meer. Dan word je voor niets gevraagd, nee.”

Apapoe schrijft nu mee aan twee wetenschappelijke artikelen. Eén in samenwerking met haar voormalig promotor, die onderzoek doet naar grondenrechten, en een ander in samenwerking met Stanley Betterson, waarbij ze kijken naar traditioneel leiderschap bij de marrons. “Weet je, het klinkt misschien als veel van het binnenland, maar dat is ook omdat er heel weinig onderzoek gedaan is naar het bestuurlijke systeem binnen de traditionele gemeenschappen in Suriname. En de uitdagingen zijn gigantisch. Terwijl vroeger de mensen bestuurlijke antwoorden moesten vinden, is dat nu veranderd. Zaken als goudwinning, houtkap,educatie, zijn allemaal vrij nieuwe onderwerpen waarop antwoorden moeten worden geformuleerd.”

Kennis delen een must

Suriname is volgens Apapoe ook vrij uniek omdat nergens anders op het westelijke halfrond de traditionele gebruiken vanuit Afrika zo zijn bewaard. “Wij zijn echt braak terrein qua onderzoek.”

Ze heeft bij het Sylvia de Groot Fonds in Nederland ook een onderzoeksvoorstel ingediend en gehonoreerd gekregen, waarmee zij de komende maanden aan de slag gaat. “Daarbij doe ik onderzoek naar vrouwelijk leiderschap bij de marrons. Alles wat ik doe is complementair aan elkaar.”

Ine Apapoe promoveerde vorig jaar aan de Vrije Universiteit van Amsterdam. Met haar 53 jaar heeft ze met het bekleden van de leerstoel het hoogst haalbare bereikt in haar wetenschappelijke carrière.-. [ / Juel Multimedia]

Apapoe, die van 2020 tot 2024 ook richtingscoördinator was van de opleiding Public Administration aan de Adek, verzorgt de vakken Integriteit van Bestuur en Bestuurskundig Onderzoek I: Kwalitatieve methoden van onderzoek en Onderzoekspracticum. De wetenschapper zegt dat kennis delen voor haar een must is. “Ik ben van plan mijn studenten mee te nemen in mijn onderzoek. Ook mijn onderzoeksvakken aan de Adek blijf ik verzorgen. Zo kan ik mijn studenten ook doorgeven wat ik zal opstrijken. Het is een persoonlijke leerstoel, maar ik pleit ook echt voor institutionele versterking van onze universiteit zelf.”

Kweekvijver

Met het bekleden van deze leerstoel door Apapoe stijgt ook de Anton de Kom Universiteit in aanzien, omdat er internationaal aandacht komt voor het thema dat ze zal onderzoeken in Utrecht. Virginia Asin-Oostburg, voorzitter van het bestuur van Adek, is bijna lyrisch wanneer ze praat over de voordelen van deze leerstoel voor Apapoe, maar ook voor de universiteit. “We hebben straks professor Apapoe bij ons en dat is het hoogste wat een wetenschapper kan halen. Apapoe neemt ons ook mee in haar traject, want ze neemt haar studenten mee in haar onderzoek, maar er kunnen ook wetenschappers promoveren aan deze leerstoel”, legt Asin-Oostburg uit aan de Ware Tijd.

Ze zegt ook dat de kwaliteit van een universiteit wordt bepaald door het aantal hoogleraren dat aan zo’n instituut is verbonden. “Maar vooral zijn we blij omdat Apapoe uit onze kweekvijver komt. Ze heeft dit alles behaald na een traject bij onze universiteit, na internationaal te hebben gepubliceerd en ze blijft in Suriname wonen.”

‘Ik heb van mijn vader altijd geleerd: ‘je moet zaken afmaken’. Daarom heb ik nooit opgegeven.’

Asin-Oostburg benadrukt dat met deze goede samenwerking met de Universiteit Utrecht dit mogelijk is geweest. “Dat geeft aan dat er vertrouwen is in ons instituut, want het is een prestigieuze leerstoel. Apapoe is gekozen uit een groep van vele anderen. Het is zeker een mooi resultaat.”

Meer onderzoek gewenst

Apapoe past haar kennis nu al toe in de praktijk. Zij vertegenwoordigt de Anton de Kom Universiteit in de presidentiële commissie Heritage Month en is sinds vorig jaar adviseur van de president op het gebied van traditioneel bestuur. “Ik pleit echt voor veel meer onderzoek. Ik hoor dingen als ‘een wet voor good governance’, maar wat is dat volgens ons? Ik hoor ‘corruptiebestrijding’, maar wat is corruptie? We kunnen niet iets bestrijden wat we nog niet hebben benoemd. Bij corruptie denken we vaak aan geld stelen, maar verspilling is ook corruptie. Met de auto van de overheid allerlei privézaken doen, op dienstreizen gaan en nooit iets doen met die informatie. Dat is ook corruptie en dat is veel makkelijker te bestrijden dan die enorme grote corruptie waar men het vaak over heeft.”

Apapoe benadrukt dat haar onderzoek gaat over duaal bestuur, maar dat het een blauwdruk zal zijn voor inclusief bestuur. “Dan kan ik mijn kennis ook toepassen op andere gebieden die voor de Surinaamse overheid van belang zijn.”

Van ver gekomen

Apapoe is ook gewoon moeder en kookt graag. Ze kijkt na een boeiend gesprek van twee uur op haar horloge en precies dan wordt ze gebeld. Ze moet haar jongste telg van school halen en dan koken. “Ik vind ook tijd voor ontspanning”, grapt ze. “En als ik een dag opsta en ik ben lui, dan doe ik niets. Maar ik werk de volgende dag dubbel zo hard”, zegt ze op de trap op weg naar de auto.

Een gewone vrouw met een bijzondere prestatie. Ze benadrukt wel dat ze van ver is gekomen. “En ik ben niet vergeten waar ik vandaan kom. Dat zal ik nooit doen.”.-.

De Prins Claus-leerstoel Ontwikkeling en Rechtvaardigheid is een leerstoel die afwisselend wordt beheerd door de Universiteit Utrecht en het International Institute of Social Studies aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Buitengewoon veelbelovende academici uit lage- en middeninkomenlanden komen in aanmerking voor deze positie. Beide instellingen gebruiken de leerstoel om onderzoek en onderwijs op het gebied van internationale ontwikkeling en gelijkheid te bevorderen, in lijn met de ideeën en het werk van wijlen Prins Claus. Professor Bert Koenders is voorzitter van het Curatorium van de Prins Claus Leerstoel. De Nederlandse koningin Máxima is de beschermvrouw.-.