In memoriam: Carl Haarnack (1963–2026), chroniqueur van een open archief

door

Nederland en Suriname verliezen met Carl een hoeder van gedeelde kennis

Met het overlijden van Carl Haarnack verliezen Nederland én Suriname een uitzonderlijke kennisdrager. Niet alleen een bibliofiel, verzamelaar en chroniqueur, maar iemand die zijn leven wijdde aan het toegankelijk maken van verhalen die te lang versnipperd, vergeten of genegeerd zijn gebleven. Voor velen, waaronder ikzelf, voelt zijn overlijden als een groot gemis, persoonlijk én maatschappelijk.

Carl was oprichter van Buku Bibliotheca Surinamica, een omvangrijke privécollectie van Surinaams erfgoed bestaande uit boeken, prenten, ’s, manuscripten en kunst. Maar wie zijn collectie kende, wist dat Buku meer was dan een verzameling objecten. Het was een open bron. Een plek waar je niet hoefde aan te kloppen met een aanvraagformulier, onderzoeksvoorstel of instellingsstempel. Bij Carl kon je gewoon terecht.

Dat onderscheidde zijn werk fundamenteel van veel erfgoedinstellingen. Wie onderzoek doet naar Suriname en het koloniale verleden weet hoe gefragmenteerd de kennis is. Informatie ligt verspreid over talloze plekken: het KIT Tropenmuseum, het Rijksmuseum, het Allard Pierson, universiteiten, archieven en bibliotheken in Nederland en daarbuiten. Wie daar onderzoek wil doen, moet zoeken, bladeren, aanvragen en wachten, vaak zonder overzicht van het grotere verhaal.

Bij Carl was dat anders. Zijn collectie was niet alleen bijeen gebracht, maar ook doordacht. Alles stond in relatie tot elkaar. Elk boek, elke prent en elk document maakte deel uit van een groter narratief: de geschiedenis van Suriname, gelezen vanuit diaspora, kolonialisme en de doorwerking daarvan in Nederland en Europa. Zijn verzameling droeg een persoonlijke urgentie. Niet neutraal of afstandelijk, maar betrokken en helder. Deze verhalen moesten verteld worden.

Ik leerde Carl eind jaren negentig kennen, toen ik in Amsterdam kwam studeren. We raakten in gesprek bij de Oudemanhuispoort, waar hij antieke en vergeten boeken verkocht. Vanaf het begin viel zijn bescheidenheid op. Hij sprak nooit in grote woorden, maar wanneer hij iets bijzonders had gevonden, een publicatie, een of een familiealbum, straalde hij. Niet uit bezit, maar uit betekenis.

Wie bij Carl langs ging, ging nooit met lege handen weg. Je vertrok altijd met kennis. Vaak ook letterlijk, want hij had bijna altijd een presentje: een boek dat hij speciaal voor je had uitgezocht en cadeau deed, eenvoudigweg omdat hij vond dat het bij je hoorde. De laatste keer dat ik bij hem thuis was, gaf hij mij een prent van een Javaanse vrouw, ooit gebruikt voor etnografische studies, afkomstig uit zijn collectie. Het gebaar was tekenend. Carl was niet alleen open in het delen van kennis en het laten rondkijken in zijn verzameling, hij was ook uitzonderlijk vrijgevig. Altijd warm, toegankelijk en zonder voorbehoud.

Wat ik persoonlijk sterk in Carl herkende, was de blik van iemand die tussen meerdere werelden is opgegroeid. We deelden Surinaamse wortels met een gelaagde achtergrond waarin Afrikaanse, Joodse, Europese en Aziatische lijnen samenkomen. Dat opgroeien tussen verschillende culturen brengt een specifieke gevoeligheid met zich mee: het vermogen om verbanden te zien, om niet in één perspectief te blijven hangen, om geschiedenis altijd relationeel te benaderen. Die houding herkende ik al in ons eerste gesprek bij de Oudemanshuispoort en keerde later steeds terug, in onze gesprekken, maar ook in zijn manier van verzamelen en schrijven. In zijn laatste publicaties, zoals Groeten uit Paramaribo en Suriname in beeld, komt die meervoudige blik helder naar voren.

We hadden regelmatig contact, ook via WhatsApp. Dan stuurde Carl een bericht dat hij weer iets moois had ontdekt. Soms ging het om een zeldzame publicatie, soms om een album dat hij, naar eigen zeggen, voor te veel geld had gekocht, omdat hij wist dat het anders verloren zou gaan. Tegelijkertijd stuurden Mark en ik hem ook nieuwe vondsten door, ontdekkingen uit archieven en collecties die we tegenkwamen. Zo ontstond er een voortdurende uitwisseling, waarin we met steeds weer dezelfde blijde verwondering, kennis en materiaal met elkaar deelden.

Begin-twintigste-eeuwse ’s uit een recent verworven familiealbum, waarin koloniale hiërarchieën en sociale verhoudingen zichtbaar worden.

Carl Haarnack thuis, bladerend door zijn archief.

Carl schreef jarenlang op zijn blog en publiceerde op Facebook en later Instagram (bukubooks.wordpress.com), dat door velen in de Surinaamse gemeenschap werd gelezen, ook in periodes waarin de geschiedenis van Suriname, het koloniale verleden en de slavernij nog weinig publieke aandacht kregen. Lang voordat deze thema’s breder op de maatschappelijke agenda kwamen, fungeerde hij als chroniqueur van vergeten auteurs, vroege drukken, koloniale beeldvorming, familiegeschiedenissen, migratie en verzet. Zijn teksten brachten archiefmateriaal tot leven en plaatsten het zorgvuldig in context: zonder sensatie, maar met grote precisie en aandacht.

Wat zijn zoektocht en verzameldrift zo bijzonder maakte, was dat ze onlosmakelijk verbonden waren met zijn eigen positie. Carl schreef niet over Suriname vanuit afstand, maar vanuit een diaspora-ervaring die voortdurend in relatie stond tot Nederland en Europa. Hij maakte zichtbaar hoe geschiedenis doorwerkt, hoe archieven spreken en zwijgen, en hoe belangrijk het is dat verhalen niet opgesloten raken in instituten, maar blijven circuleren.

Zijn overlijden is pijnlijk, niet alleen omdat hij zijn dierbaren heeft moeten achterlaten, maar ook omdat zijn rol niet eenvoudig te vervangen is. Carl is veel te vroeg heengegaan; hij had nog een leven lang kunnen blijven zoeken, verzamelen en vertellen. Tegelijkertijd blijft hij aanwezig in wat hij heeft opgebouwd. Zijn gedachtegoed leeft voort in zijn collectie, zijn teksten en in de stichting die nu waakt over zijn nalatenschap. In die zin heeft hij zijn aardse werkzaamheden en werktuigen neergelegd, maar niet zijn betekenis.

Mijn gedachten gaan uit naar Sonja, zijn moeder en de rest van de familie. Ik ben dankbaar dat ik Carl mijn vriend mocht noemen, en voor alles wat hij mij heeft meegegeven: zijn inzichten en kennis, de gesprekken, de boeken en het delen van zijn ontdekkingen. Hij zal zeer gemist worden. Carl Haarnack liet zien dat kennis pas werkelijk waarde krijgt wanneer zij gedeeld wordt.

Dimitri Madimin