Immaterieel erfgoed verdient ook vaste plek in Surinaamse musea

door

“Immaterieel erfgoed begint bij erfgoedgemeenschappen. Zij dragen het, geven het vorm en houden het levend. Zodra je het betrekt in het museum, beïnvloedt het de museale processen en verandert de betekenis van het erfgoed. Juist daarom is beleid noodzakelijk.” Met deze conclusie uit haar masteronderzoek naar immaterieel cultureel erfgoed in musea presenteerde journalist en erfgoedspecialist Rosita Leeflang in het Surinaams Museum het conceptuele kader dat zij ontwikkelde voor de integratie van immaterieel erfgoed in museaal beleid.

Tekst en beeld Audry Wajwakana

In haar onderzoek analyseerde Leeflang hoe musea effectief kunnen omgaan met immaterieel erfgoed. Op basis van casestudies bij het Museum Catharijneconvent in Nederland, formuleerde zij concrete aanbevelingen voor de ontwikkeling en uitvoering van beleid. Samenwerking met erfgoedgemeenschappen staat daarin centraal. De inzichten die zij verzamelde zijn niet alleen relevant voor Nederland, maar ook voor Suriname en het Caribisch Gebied.

“Het is belangrijk dat gemeenschappen niet alleen participeren, maar mede vormgeven aan hoe hun erfgoed wordt gepresenteerd”Rosita Leeflang

Voortdurende verandering

Tijdens een lezing, waarbij ook vertegenwoordigers uit de erfgoedsector aanwezig waren, liet Leeflang zien hoe immaterieel erfgoed, co-creatie en musealiteit onlosmakelijk met elkaar zijn verbonden. Zodra erfgoedgemeenschappen actief worden betrokken, veranderen niet alleen de museale processen, maar ook de betekenis die aan erfgoed wordt toegekend.

Om dat te verduidelijken gaf Leeflang voorbeelden, zoals van een kelk die in de kerk wordt gebruikt. Daar heeft zo een voorwerp een religieuze functie, maar in een museumcontext krijgt hetzelfde object een nieuw verhaal. Die verschuiving in betekenis – musealiteit – ontstaat door de context en door de keuzes van curatoren en betrokken gemeenschappen.

Volgens Leeflang vraagt dit om beleid dat zowel richting geeft aan museale processen als dat het recht doet aan de gemeenschappen die het erfgoed dragen. Ze rondde vorig jaar haar masteronderzoek af aan de Reinwardt Academie in Amsterdam, Nederland.

Ze besprak tijdens de lezing de kansen en uitdagingen wanneer tradities, praktijken en kennis in een museale context worden gepresenteerd. Daarbij benadrukte zij dat immaterieel erfgoed – in tegenstelling tot een object in een vitrine – voortdurend verandert en leeft binnen de gemeenschap die het draagt.

Het gaat om praktijken, rituelen, muziek, ambachten en verhalen die van generatie op generatie worden doorgegeven en telkens opnieuw betekenis krijgen. Daarin schuilt de grootste uitdaging voor musea. Waar materiële objecten relatief eenvoudig kunnen worden verzameld, bewaard en tentoongesteld, vraagt immaterieel erfgoed om samenwerking en co-creatie. “Het is belangrijk dat die gemeenschappen niet alleen participeren, maar mede vormgeven aan hoe hun erfgoed wordt gepresenteerd.”

Spirituele reiniging

Ze maakt hierbij ook een duidelijk onderscheid tussen participatie en co-creatie. Bij participatie reageren gemeenschappen op plannen die al bestaan, terwijl co-creatie betekent dat zij vanaf het begin zijn betrokken bij de ontwikkeling van een project of tentoonstelling.

Aan de hand van voorbeelden liet Leeflang zien hoe zulke samenwerkingen in de praktijk werken. Soms voeren beoefenaars rituelen uit voordat een tentoonstelling wordt geopend, terwijl in andere gevallen gemeenschapsleden zelf bezoekers ontvangen en uitleg gevenover hun traditie.

Een treffend voorbeeld is de tentoonstelling ‘Schaduw op de Atlantische Oceaan’ in het Scheepsvaartmuseum in Amsterdam. Op verzoek van de Kaliña- en Lokono-gemeenschappen uit Suriname werden de tentoonstellingsruimtes vooraf spiritueel gereinigd, een ritueel dat nauw is verbonden met hun cultuur tradities.

De kunstenaar, Robin Hoed, zelf afkomstig uit de Kaliña-gemeenschap, raakte hierdoor geïnspireerd om een schilderij te maken dat één van de eerste werken is die bezoekers bij binnenkomst zien. “Het schilderij vertelt niet alleen een artistiek verhaal, maar ook het verhaal van de betrokkenheid van de erfgoedgemeenschappen en hun rituelen, waardoor een directe link wordt gelegd tussen traditie, museale presentatie en persoonlijke inspiratie.”

Dergelijke benaderingen voorkomen dat erfgoed wordt gereduceerd tot een statische presentatie en houden het zichtbaar als een levende traditie. Tegelijkertijd wees Leeflang op de noodzaak van duidelijke afspraken en ethische richtlijnen. Immers, zodra een traditie in een museumcontext wordt geplaatst, verandert ook de betekenis ervan. Daarom is het volgens haar essentieel dat musea samen met gemeenschappen afspraken vastleggen over documentatie, archivering en toegang tot informatie. Vertrouwen en transparantie spelen daarbij een cruciale rol.

Praktische stappen voor Surinaamse musea hoeven volgens Leeflang niet groots te beginnen. “Begin klein, maar begin”, adviseert zij. Een eerste stap kan zijn gesprekken organiseren met beoefenaars van tradities en om eenvoudige vormen van documentatie op te zetten, bijvoorbeeld via audio- en videoregistraties. Zelfs een analoog registratiesysteem kan volgens haar een waardevolle basis vormen, zeker wanneer digitale systemen te kostbaar zijn.

Immaterieel erfgoed biedt bovendien kansen voor musea. Tentoonstellingen waarin muziek, demonstraties, verhalen en workshops centraal staan, trekken vaak een breder en jonger publiek. Ook internationaal groeit de belangstelling voor projecten rond immaterieel erfgoed, wat mogelijkheden schept voor samenwerkingen en financiering.

Initiatieven

Suriname telt sinds enkele jaren negentien musea verspreid over verschillende districten. Het Surinaams Museum, opgericht in 1947 en sinds 1955 operationeel, geldt daarbij als het oudste museum van het land. Tegelijkertijd ontstaan er steeds nieuwe initiatieven, wat laat zien dat het erfgoedveld in Suriname in beweging is.

In haar rol als voorzitter van stichting Kaseko gaf Leeflang een inkijk in lopende initiatieven rond de Surinaamse kasekomuziek-traditie. De stichting verzamelt historisch materiaal. Zo zijn de Nationale Dag van de Kaseko op 13 december en een monument voor de legendarische zanger ‘Lieve Hugo’ in de wijk Limesgracht al gerealiseerd.

Op langere termijn wordt ook gedacht aan een fysiek museum. Zo heeft de stichting de wens om in een monumentaal pand aan de Prinsessestraat, dichtbij het Kotomuseum, het Kaseko Museum te huisvesten, daar koto en kaseko samengaan. “Het enige probleem is de huur voor het pand”, zegt Leeflang. De stichting blijft actief via lezingenreeksen en sociale media om een breed publiek te bereiken.

Voorafgaand aan de presentatie benadrukte Santosh Singh, directeur van het Surinaams Museum, dat de lezing van Leeflang de officiële herstart markeert van de maandelijkse lezingenreeks in het museum. Hij onderstreepte het belang van dit platform voor kennisdeling en dialoog en hoe dergelijke bijeenkomsten bijdragen aan het zichtbaar maken en waarderen van zowel materieel als immaterieel erfgoed in Suriname. Met de herstart van deze reeks wil het museum gemeenschappen, onderzoekers en belangstellenden samenbrengen om gezamenlijk de rijkdom en diversiteit van ons erfgoed te verkennen en te behouden.