Huis van Oranje gaat met de billen bloot

door

De relatie tussen het Huis Oranje-Nassau en Suriname reikt veel verder dan alleen de formele staatsbanden van vóór de onafhankelijkheid in 1975. Hoewel stadhouders en koningen zich in de geschiedschrijving vaak profileerden als ‘beschermheren’ op afstand, wijst historisch onderzoek er steeds nadrukkelijker op dat de koninklijke familie een actieve en winstgevende rol speelde in het Surinaamse koloniale systeem. In een onderzoek dat op 2 oktober aan koning Willem-Alexander zal worden overhandigd, zullen de Oranjes met de billen bloot gaan en worden hun diepe en complexe sporen in Suriname – als het goed is – feilloos blootgelegd.

Tekst Armand Snijders

Beeld CDS

Al in de vroege koloniale periode waren de Oranjes nauw verweven met de structuren die Suriname vormden. In 1682 werd de verkoop van Suriname van de provincie Zeeland naar de West-Indische Compagnie ondertekend door Willem Adriaan van Nassau-Odyk, een directe nazaat van de Oranjes. De stadhouders bezaten bovendien vaak aandelen in koloniale ondernemingen en hadden als ‘gouverneur-generaal’ van de handelscompagnieën directe zeggenschap over het koloniale beleid, waaronder de trans-Atlantische slavenhandel en het bestuur van de Surinaamse plantage-economie.

“Ik heb natuurlijk wel een verantwoordelijkheid naar de Nederlandse maatschappij toe, ook voor wat de voorouders hebben  gedaan“koning Willem-Alexander

Profijt uit slavernijverleden

Onderzoekers toonden de afgelopen jaren al aan dat de Nederlandse staat en de Oranjes doelbewust, langdurig en structureel betrokken waren bij de slavernij. Terwijl honderdduizenden tot slaaf gemaakten onder erbarmelijke omstandigheden op de Surinaamse suiker-, koffie- en cacaoplantages moesten werken, stroomden de koloniale winsten – het ‘profijt’ – mede naar de koninklijke schatkist in Den Haag. Hun huidige rijkdom is dus mede daardoor opgebouwd.

Toen de slavernij op 1 juli 1863 eindelijk formeel werd afgeschaft onder koning Willem III – de betovergrootvader van Willem-Alexander – kregen de tot slaaf gemaakten geen enkele herstelbetaling. Zij werden daarentegen verplicht om nog tien jaar lang onder Staatstoezicht zware loonarbeid op de plantages te verrichten.

De compensatie van driehonderd gulden per tot slaaf gemaakte werd destijds door de Nederlandse overheid uitgekeerd aan de plantage-eigenaren, een regeling waar de kroon destijds mee instemde. Het hardnekkige historische fabeltje dat Willem III de ‘bevrijder’ van de Surinaamse slaven was, is door historici inmiddels al langer ontkracht.

Symbolische breuk

Ook in de twintigste eeuw bleef hun invloed tastbaar. Tot aan de onafhankelijkheid op 25 november 1975 was het huidige Onafhankelijkheidsplein in Paramaribo bekend als het Oranjeplein. Prominent op het plein stond het standbeeld van koningin Wilhelmina, de overgrootmoeder van de huidige koning.

In de aanloop naar de onafhankelijkheid werd dit beeld op 21 november 1975 verwijderd en verplaatst naar een plek nabij het Fort Zeelandia, om plaats te maken voor de nieuwe Surinaamse vlag – een symbolische breuk met de koloniale aanwezigheid van het vorstenhuis. Prinses Beatrix was namens de koninklijke familie in Paramaribo aanwezig tijdens de historische onafhankelijkheidsnacht. Enkele uren later ondertekende haar moeder, koningin Juliana, de onafhankelijkheidsverklaring in Den Haag.

Exacte particuliere geldstromen

Hoewel er al veel bekend is over de macro-economische aspecten van het kolonialisme, bleven de exacte particuliere geldstromen, persoonlijke beleidskeuzes en de privéarchieven van de Oranjes eeuwenlang achter slot en grendel. Het onderzoek van de Universiteit Leiden moet voor het eerst zwart-op-wit aantonen hoe diep de persoonlijke en financiële wortels van de huidige koninklijke familie destijds in de Surinaamse bodem verankerd bleken te zijn.

Koning Willem Alexander heeft in het verleden in interviews aangegeven schoon schip te willen maken met het slavernijverleden. Hij zei daar gelijk wel bij “persoonlijk nergens schuldig aan te zijn”. “Maar ik heb natuurlijk wel een verantwoordelijkheid naar de Nederlandse maatschappij toe, ook voor wat de voorouders hebben gedaan. Daarom heb ik gevraagd om een onafhankelijk onderzoek, een wetenschappelijk onderzoek.”

Boetekleed en excuses

Dat onderzoek, dat inmiddels dus klaar is en op 2 oktober wordt gepresenteerd, is uitgevoerd en geleid door Gert Oostindie, emeritus hoogleraar koloniale en postkoloniale geschiedenis. Verwacht wordt dat het koningshuis daarin flink met de billen bloot zal gaan en vooral vele voorouders en hun aanverwanten van de huidige koning het boetekleed omgehangen krijgen. De precieze details zijn nog niet bekend.

De koning heeft mede opdracht gegeven voor het onderzoek om er voor te zorgen dat straks als zijn dochter Amalia koningin wordt, deze kwestie is afgerond om haar daarmee niet te belasten. “We staan aan het begin van een helingsproces. En het zou mijn liefde niet waard zijn als het niet is afgerond. Maar ik vermoed dat het nog heel lang duurt voordat wij als maatschappij hiermee in het reine zijn gekomen en we echt een punt kunnen zetten achter het stuk waar de komma nu bijvoorbeeld is”, zo zei Willem-Alexander daar onder meer over.

Hij bood zijn excuses voor het slavernijverleden op 1 juli 2023 aan tijdens de herdenking van 160 jaar afschaffing van de slavernij. Ruim twee jaar later, op 1 december 2025, heeft hij deze excuses persoonlijk ‘bekrachtigd’ tijdens zijn officiële staatsbezoek aan Suriname. Tijdens een ontmoeting in Paramaribo werden deze excuses aanvaard door vertegenwoordigers van de nazaten van tot slaaf gemaakten en inheemse gemeenschappen.