Gehaast hemelen

door

DE SNIJD / Armand Snijders

Het lijkt wel alsof naarmate jezelf ouder wordt, de wereld om je heen steeds sneller afsterft. Dat klinkt weer dramatisch, maar het is gewoon een feit. Met ‘de wereld om je heen’ bedoel ik vooral de mensen die je kent of met wie je vroeger veel contact had; in mijn geval zijn ze recentelijk weer met bosjes gevallen. Of gaan hemelen, zoals mijn oma zaliger dat vroeger altijd zo mooi zei.

Ik noem er maar een paar: Leon Lemmer (Bongo Charlie), Gerda Duttenhofer, Tony Scott, Borger Breeveld plus nog een rijtje bekende Nederlanders, van wie ik sommigen ooit heb ontmoet. En wat te denken van Dolly Parton, die ik in mijn vorige leven – dus in mijn grijze vóór-Surinaamse bestaan – beroepsmatig wat vragen heb mogen stellen. En niet te vergeten de mensen die bijna niemand kende, maar mij (ooit) dierbaar waren.

“Een uitvaart is geen logistieke operatie die exact volgens de klok moet verlopen. Het is een ontmoeting tussen verdriet, herinnering, liefde en afscheid”

Ik weet dat het voor de meeste overledenen hun tijd wel zal zijn geweest om te vertrekken, zo is het leven toch? Maar zoals ik al schreef, het lijkt of ze in steeds hoger tempo ‘gaan’. En nu waren zíj aan de beurt maar ik realiseer mij maar al te goed dat ik zomaar de volgende kan zijn. Ik leef sinds mijn beroerte ruim zes jaar geleden nog volop, maar dat kan opeens afgelopen zijn. Misschien zelfs tijdens of na het schrijven van deze column, misschien morgen of misschien pas over twintig jaar. Maar dan ben ik wel heel erg optimistisch…

Mijn familie vindt deze gedachten van mij maar vreemd en probeert gesprekken daarover snel een andere wending te geven. Vooral de Javaanse helft van mijn gezin praat daar liever niet over. Waar het mij om gaat – en ik denk iedereen die ‘gaat’ – is dat mijn nabestaanden als het zover is, op hun manier en in alle rust afscheid moeten kunnen nemen. Hoe ze dat zullen doen moeten zij weten, daar mogen zij het hoofd over breken. Zolang ze dat maar in goede harmonie doen, vind ik alles best. Ik ben er toch niet meer bij – in ieder geval niet in levenden lijve.

Ik kom hier ook op doordat ik laatst las dat uitvaarten in het land steeds vaker ‘te gehaast’ moeten plaatsvinden. Althans, dat vindt predikant Michael Stewart van de Trinitatis Lutherse Kerk. Daar heb ik eerlijk gezegd nog nooit van gehoord, maar hij beklaagde zich over de toenemende ‘verzakelijking van uitvaarten’. “Steeds vaker krijgen families/nabestaanden een beperkte tijdsruimte toegewezen voor een uitvaartplechtigheid. Binnen een half uur moeten herinneringen worden gedeeld, familieleden afscheid nemen, liederen gezongen worden en woorden van troost worden uitgesproken.”

Suriname heeft een zeer uitgebreide en gevarieerde uitvaartcultuur. Dat kan ook niet anders met zo’n gevarieerde bevolking, bestaande uit tal van etnische en religieuze groepen. Van openlucht crematies bij onder meer Weg naar Zee, tot de katholieke en andere christelijke begrafenissen in stad en land en zelfs speciale Chinese teraardebestellingen en natuurlijk de typerende moslimbegrafenissen van en voor Javanen. Ik heb ze allemaal wel eens bijgewoond en zelfs over geschreven voor allerlei media.

Surinamers besteden doorgaans veel meer tijd en zorg aan het afscheid nemen van een geliefde dan in Nederland, waar het er wat efficiënter aan toegaat. Dat laatste merkte ik al toen ik bijna tien jaar geleden met mijn dochter bij de begrafenis van mijn moeder in Nederland was. Zij was erg verbaasd – en misschien zelfs een beetje geschokt – over de ogenschijnlijke kilheid waarmee de meeste mensen daar met het afscheid nemen omgaan. Het moet – zo lijkt het – vooral een beetje gezellig zijn en iedereen moet met een goedgevulde maag en een voldaan gevoel weer huiswaarts keren. Voor echte rouw of verdriet is bijna geen plaats meer.

“Want het leven gaat ook zonder jou gewoon verder, hoe belangrijk jij jezelf ook misschien vond“

In Suriname gaat het allemaal wat gemoedelijker. Althans, dat idee hadden we lange tijd. Ook hier is er wel vaak een drankje en misschien een belegd broodje of ander hapje te krijgen, maar de hoofdzaak is toch echt wel het delen van herinneringen aan de overledene en het bemoedigen van elkaar. Dat gebeurt – zoals dat zo mooi clichématig wordt gezegd – met een lach en een traan. In dit land hebben we van nature nooit haast, dus ook met uitvaarten niet. Tenminste dat dacht ik, totdat ik Michael hoorde. En de eerlijkheid gebiedt mij te zeggen dat ik het hier en daar ook al eens had gehoord.

Volgens de predikant komt de traditie van rustig afscheid nemen steeds meer in de verdrukking. Echter, de praktijk is dat verdriet zich niet laat sturen door een klok. “Een uitvaart is veel meer dan een ceremonie, het vormt een belangrijk onderdeel van het rouwverwerkingsproces. Op dat moment worden herinneringen gedeeld, emoties uitgesproken en wordt het verlies van een geliefde onder ogen gezien. Juist daarom is het belangrijk dat mensen voldoende ruimte krijgen om afscheid te nemen. Een uitvaart is geen logistieke operatie die exact volgens de klok moet verlopen. Het is een ontmoeting tussen verdriet, herinnering, liefde en afscheid.”

Ooit sprak ik een bekende Surinaamse politicus die wist dat hij zou sterven (en dat gebeurde een paar maanden later ook). Hij zei: “doodgaan is niet zo erg, het is vooral de gedachte dat je partner, je kinderen en anderen zonder jou verder moeten. Maar ook dat zal snel wennen, want het leven gaat ook zonder jou gewoon verder, hoe belangrijk jij jezelf ook misschien vond. Als ze maar wel op een mooie wijze afscheid van je hebben mogen nemen en jij van hen”. Dat waren heel wijze woorden – en nota bene uit de mond van een politieke figuur. Het leert je je eigen bestaan wat te relativeren.

Dus deze woorden deel ik graag met u om deze ietwat somber ogende aflevering mee af te sluiten en spreek de hoop uit, als voor u de tijd is aangebroken, gehaast hemelen u bespaard blijft. Ik beloof u volgende week weer een wat levendiger en vrolijker onderwerp.

armand.snijders@gmail.com