Gedenkboek Thalia is wandeling door geschiedenis van het toneelgenootschap

door

Met verhalen, voorgelezen fragmenten en muzikale omlijsting werd dinsdagavond in het Nationaal Archief Suriname het gedenkboek over Toneelgenootschap Thalia gepresenteerd. Daarmee ging een langgekoesterde wens van leden in vervulling. In 2022 vierde het toneelgenootschap zijn 185-jarig jubileum en werd het idee geopperd voor een gedenkboek.

Tekst en beeld Audry Wajwakana

Tijdens de presentatie nam de samenstellingscommissie het publiek mee op een reis door de rijke en soms bewogen geschiedenis van Suriname’s oudste toneelgenootschap. Initiatiefnemer van het boek is Ineke Bendter-Adams, die samen met een commissie het gedenkboek voorbereidde. In de commissie zaten de leden Cynthia Gooswit, Marita Vas-Monis en Mairachan Vriesde en de vrijwilligers Lies Cyrus-Gooswit en Sylvia Van Horn-Gooswit.

“Aanvankelijk had het toneelgenootschap geen eigen gebouw. Uiteindelijk werd het terrein aan de Dr.J.F. Nassylaan gekocht voor 800 gulden en daar staat Thalia nog”

Meerdere ‘pogingen’

Het idee voor een gedenkboek ontstond in de jaren negentig, toen Carmelita IJskes-Teixeira aan Bendter-Adams vroeg lid te worden van het toneelgenootschap. IJskes-Teixeira, dochter van Wilfred Teixeira, eerder een stonfutu van het theater, ontdekte later in het archief van Thalia een grote hoeveelheid historisch materiaal. “Ze vond oude handgeschreven en uitgetypte documenten en zei: ‘Ineke, we moeten echt een gedenkboek samenstellen’”, vertelt Bendter-Adams.

Het plan was destijds om een boek te maken ter gelegenheid van het 160-jarig bestaan van Thalia. Voor dat project werd een werkgroep samengesteld met onder anderen Ed Muller, André Loor, Renata de Bies en Hein Eersel. Het idee was om de geschiedenis vanuit verschillende invalshoeken te benaderen, zoals cultuur, economie en taal. Danny Lo Fo Sang, toen directeur van drukkerij Leo Victor werd betrokken om te adviseren over de uitgifte.

Tijdens de viering van 160 jaar Thalia was men zo druk met festiviteiten dat het project uiteindelijk naar de achtergrond verdween. Overigens bleek het idee voor een gedenkboek zelfs eerder te zijn geopperd. In het archief werden documenten gevonden waaruit blijkt dat al in de jaren zestig een poging was gedaan. De toenmalige voorzitter Samson had daarvoor materiaal verzameld dat een belangrijke bron voor het huidige boek bleek te zijn. Ook bij het 150-jarig bestaan van Thalia leefde het idee opnieuw. Wim Teixeira probeerde toen financiering te krijgen van de regering, maar het project strandde door gebrek aan geld.

Documenteren cultuurgeschiedenis

Bij de voorbereiding voor viering van het 185-jarig jubileum besloot de commissie dat het boek er nu wél moest komen. Volgens Bendter-Adams waren er twee belangrijke redenen. Het boek moest bijdragen aan het documenteren van 185 jaar cultuurgeschiedenis in Suriname en Thalia speelt een centrale rol in het culturele leven van het land. Niet alleen als toneelgenootschap, maar ook door het iconische theatergebouw dat voor veel Surinamers een bekende plek is.

Het boek moest bovendien een eerbetoon worden aan generaties toneelspelers die volgens Bendter-Adams “met bloed, zweet en tranen” op het podium hebben gestaan. “Het doel van het boek is vastleggen, maar ook om de mensen die zich met ziel en zaligheid hebben ingezet voor het toneel een plek te geven.”

Bendter-Adams benadrukt dat het boek geen strikt wetenschappelijk geschiedeniswerk is. “Het is een wandeling door de geschiedenis van het toneelgenootschap.” Bij de samenstelling werd gebruikgemaakt van archiefstukken, krantenartikelen, illustraties en interviews. Ook werd materiaal geraadpleegd uit het archief van literatuurwetenschapper Michiel van Kempen. Daarnaast leverden verschillende auteurs bijdragen over specifieke onderwerpen.

“‘Het doel van het boek is vastleggen, maar ook om de mensen die zich met ziel en zaligheid hebben ingezet voor het toneel een plek te geven”

De respons op het verzoek om artikelen was groot. Cynthia McLeod behoorde tot de eerste auteurs die werden benaderd en reageerde meteen enthousiast. Zij schreef een bijdrage over theater en toneel in de achttiende eeuw, een periode waarin Suriname economisch bloeide door de plantage-economie. In haar bijdrage vertelt zij het waargebeurde verhaal van een kinderoperette over ‘Wiesje Baal’, die prachtig kon zingen, maar vanwege haar donkere huidskleur dat achter de coulissen moest doen. Op het podium playbackte een wit, blond meisje haar zang en ontving de ovatie van het publiek.

Tijdvakken

Het gedenkboek is opgebouwd rond acht tijdvakken: de periode vóór 1837, gevolgd door 1837-1900, 1900-1937, 1937-1955, 1955-1975, 1975-2000, 2000-2010 en 2010-2022. Bendter-Adams ging tijdens de presentatie kort in op alle acht periodes. Het toneelgenootschap Thalia werd op 27 april 1837 opgericht, midden in de koloniale en slavernijperiode. In het archief zijn documenten gevonden die inzicht geven in de oprichtingsfase, al vermelden ze niet expliciet waarom het genootschap werd opgericht.

Volgens Bendter-Adams zijn er verschillende mogelijke verklaringen: het verlangen om deel te nemen aan culturele activiteiten, ontevredenheid over bestaande toneelvoorstellingen, of sociale uitsluiting in andere culturele kringen. Vier mannen – Vlier, Help, Blanke en Wesenhagen – worden genoemd als oprichters. De oprichtingsakte, die in het archief werd teruggevonden is in het boek opgenomen. Het genootschap hanteerde vanaf het begin strenge regels. Leden werden geballoteerd en moesten hun toneelkwaliteiten tonen. Wie een toegewezen rol weigerde kon een boete van vijftig gulden krijgen. Kostuums moesten soms door de spelers zelf worden bekostigd.

Theatergebouw

Aanvankelijk had het toneelgenootschap geen eigen gebouw. Uiteindelijk werd het terrein aan de Dr.J.F. Nassylaan gekocht voor 800 gulden en daar staat Thalia nog. Voor de bouw werden aandelen uitgegeven van vijftig gulden. Met de opbrengst werd een houten constructie gemaakt, waarvan het oorspronkelijke geraamte nog steeds onderdeel vormt van het huidige gebouw. Het theater werd officieel in 1839 voltooid. De eerste toneelvoorstellingen vonden plaats in januari 1840. Volgens de toenmalige traditie bestond een avond uit twee stukken: een ernstig drama en een afsluitend blijspel. Bij de opening werden onder meer ‘De Oost-Indiëvaarder’ en ‘Het kamertje van een wasmeisje’ opgevoerd.

Tijdens de presentatie werd ook stilgestaan bij een bijzonder object uit de geschiedenis van Thalia: het vaandel van het toneelgenootschap. Lange tijd was het bestaan daarvan nauwelijks bekend. Het werd ontdekt door Laddy van Putten, voormalig directeur van het Surinaams Museum, toen hij in de onderbouw van het theater onderzoek deed. Onder het toneel, in een ruimte die lijkt op een kleine kelder waar vroeger de souffleurs zaten, vond hij twee vaandels, waarvan één volledig was vergaan. Het tweede kon worden gered en werd dankzij een crowdfundingactie, in Amsterdam gerestaureerd. Het bevindt zich nu in het depot Surinaams Museum aan de Commewijnestraat.