Filmmateriaal cineast en fotograaf Wim van der Ziel overgedragen aan Nationaal Archief

door

“Zestien uur aan filmmateriaal is echt waardevol en niet in geld uit te drukken.” Met die woorden nam Rita Tjien Fooh, archivaris van het Nationaal Archief Suriname (NAS), dinsdagavond een harde schijf in ontvangst. Het ‘presentje’, in een roze tasje, werd overhandigd door onderzoeker en theatermaker Emma Lesuis. Daarmee is het filmarchief van cineast en graaf Wim van der Ziel (1906–1955) officieel ondergebracht bij het NAS en toegankelijk gemaakt voor Suriname.

Tekst en beeld Audry Wajwakana

De collectie omvat zestien uur aan uniek zwart-wit filmmateriaal uit de eerste helft van de twintigste eeuw. Onder de opnames bevinden zich beelden van het inmiddels ondergelopen dorp Ganzee, fragmenten van de bekende prostituee Maxi Linder, een bezoek van de Nederlandse prins Bernhard aan het binnenland, registraties van het ‘Baas in eigen huis’-protest van 1948 en persoonlijke beelden waarin Van der Ziel zelf.

“Beelden spreken direct tot de verbeelding en maken geschiedenis tastbaar”

De films lagen jarenlang ongezien opgeslagen, totdat de zoon van Van der Ziel het materiaal aan Lesuis overhandigde. Zij verwerkte delen ervan in haar docu-theaterproductie ‘Meer dan bauxiet’, die in 2023 in On Stage werd gepresenteerd.

Tjien Fooh, die de voorstelling bijwoonde, zei toen al dat het materiaal in Suriname thuishoort. “Het gaat om materiaal dat nooit eerder publiekelijk is vertoond en waarvan wij het bestaan niet kenden. Nu is het archief eindelijk thuis”, zegt zij.

Beelden streken

Volgens Tjien Fooh is het voor het NAS essentieel om naast papieren documenten audiovisueel erfgoed te beheren. “Beelden spreken direct tot de verbeelding en maken geschiedenis tastbaar.”

De films tonen onder meer stadsgezichten die inmiddels sterk zijn veranderd. “Als je de stad van toen ziet, herken je bepaalde zaken niet meer. In tientallen jaren is er veel veranderd. Dit is een deel van ons collectieve geheugen.”

Daarnaast noemt zij het archief belangrijk voor de Surinaamse filmgeschiedenis. “We wisten niet eens wie Wim van der Ziel was.” Dat hij al vroeg internationale contacten had om zijn films te vertonen, laat volgens haar zien dat Suriname cultureel meebewoog met mondiale ontwikkelingen. “We focussen vaak op armoede of verzet, maar er was ook een cultureel leven. Hij filmde optredens, sportactiviteiten en het dagelijkse leven. Dat is immers óók geschiedenis.”

De persoon Wim van der Ziel

Onder muzikale begeleiding van Jason Eduwaiti werden fragmenten vertoond. Uit het filmmateriaal rijst ook het beeld van Van der Ziel op van een zorgzame en levenslustige man. Opvallend voor Lesuis is dat Van der Ziel vaak kinderen filmde en het contact met hem zichtbaar gemakkelijk was.

In het bijzonder is zijn niet-officiële pleegdochter Clairy Linger-Van der Ziel prominent aanwezig in de opnames. Zij verschijnt herhaaldelijk in beeld en oogt onbezorgd en gelukkig. De beelden suggereren een warme gezinssituatie, zeker tegen de achtergrond dat Van der Ziel en zijn vrouw aanvankelijk geen kinderen kon krijgen en daarom een kind in huis namen. Later kreeg het echtpaar toch twee eigen kinderen.

Tegelijk tonen de films een charmante, sociale man die geniet van het leven. Hij is te zien in het gezelschap van vrienden, tijdens uitstapjes naar het binnenland en in speelse, intieme momenten.

Samen schetsen de opnames het portret van een man met een rijk persoonlijk leven, waarin familie, vriendschap en levenslust een centrale plaats innemen. Hij was behalve filmmaker graaf, want hij had aan de Jodenbreestraat een studio, die na zijn overlijden werd verkocht. Dat zich in zijn archief ook fragmenten en kopieën van Hollywoodfilms uit die tijd bevinden roept vragen op, of hij naast filmmaker distributeur was.

Herinneringen in expo

Na de overdracht van het materiaal kregen de aanwezigen de gelegenheid om fragmenten uit het archief te bekijken in de tentoonstelling ‘In het archief van de(r) Ziel’. Volgens curator Tolin Alexander is de expositie nadrukkelijk geen afgerond verhaal. Niet alle locaties en personen in de films zijn geïdentificeerd. Daarom worden bezoekers uitgenodigd om hun kennis en herinneringen te delen. In de zaal liggen schriften waarin namen, plaatsen en aanvullende informatie kunnen worden genoteerd, zodat het archief met extra context kan worden verrijkt.

Voor Alexander kreeg het bekijken van de beelden ook een persoonlijke dimensie. Hij herkende zijn oude school, de Koningin Wilhelminaschool aan de Dokter Sophie Redmondstraat bij Ondrobon, iets voorbij het Kwakoe-standbeeld. Ook zijn geboortedorp Tamarin aan de Cotticarivier en boottochten over diezelfde rivier kwamen voorbij tijens excursies die de filmmaker met familie en vrienden naar het binnenland maakte.

In de opnames zag hij bovendien een herkenbaar tafereel van passerende schepen. In zijn herinnering werd uit die schepen altijd iets naar kinderen langs de oever gegooid. Maar hij herkende ook wat in zijn gemeenschap ‘puu boto’ wordt genoemd: de hoge golven van grote schepen die aangemeerde boten konden beschadigen of verbrijzelen, als die niet op tijd door de eigenaren werden weggehaald.

Voor Alexander zijn het dan ook geen gewone archiefbeelden. “Het zijn tijdcapsules. Ze tonen ons wie wij waren en misschien ook wie wij nog steeds zijn. Een filmmaker documenteert en bewaart. Hij geeft de samenleving een gezicht voor de toekomst. Doordat dit archief toegankelijk is, kunnen wij opnieuw kijken en opnieuw leren”, zegt hij.

‘Naslagwerk’

Het archief inspireert ook nieuwe producties. Lesuis werkt aan een zelfstandige documentaire waarin het publiek “door de blik van Wim van der Ziel” kan kijken. “Nu zijn de beelden hier te zien in de tentoonstelling, maar daarna gaan ze het archief in. En wie gaat daar kijken?” zegt zij. Als filmmaker wil ze het materiaal juist zichtbaar blijven maken, ook voor jonge generaties.

“Als je de stad van toen ziet, herken je bepaalde zaken niet meer. In tientallen jaren is er veel veranderd. Dit is een deel van ons collectieve geheugen”

Het beeldmateriaal wordt inmiddels gebruikt door kunstenaars en documentairemakers in Suriname en Nederland om hun werk meer context en inhoud te geven. Het NAS beheert het archief, maar het auteursrecht blijft bij Lesuis. Voor commerciële of reproductiedoeleinden is schriftelijke toestemming van haar vereist.

De expositie wordt dit weekend tijdelijk ontmanteld vanwege een volgende tentoonstelling, maar keert in de tweede week van maart terug en is dan tot april te bezichtigen. Slechts een deel van de zestien uur filmmateriaal is momenteel te zien.