Falende controle

door

DE VEROORDELING VAN voormalig FAI-directeur Nitesh Ramlakhan tot drie jaar gevangenisstraf, waarvan één voorwaardelijk, en de strafklacht tegen voormalig TAS-directeur Wendy Jap-A-Joe en oud-president-commissaris Harish Monorath leggen opnieuw een hardnekkig probleem bloot: het financiële toezicht bij Surinaamse overheidsbedrijven en staatsinstellingen functioneert al jaren gebrekkig. Bestuurders krijgen soms zoveel ruimte dat pas wanneer de schade is aangericht, wordt ontdekt wat zich achter de bestuurskamerdeuren heeft afgespeeld.

Bij FAI heeft de rechter vastgesteld dat de voormalige directeur zijn positie heeft misbruikt, bedrijfsbezittingen onrechtmatig onder zich heeft gehouden en met valse documenten financiële voordelen aan een afnemer heeft toegekend. Bij TAS liggen ernstige beschuldigingen op tafel over een arbeidsovereenkomst met uitzonderlijk gunstige voorwaarden, die volgens de huidige raad van commissarissen jarenlang buiten de reguliere administratie is gehouden. Of daarbij strafbare feiten zijn gepleegd, moet nog worden onderzocht.

Financiële controle mag niet afhankelijk zijn van welke politieke combinatie aan de macht is

De Melkcentrale vormt een minstens zo schrijnend voorbeeld. Daar kwamen vermoedelijke malversaties aan het licht die volgens onderzoek teruggaan tot 2018. De aanvankelijk gemelde verduistering van ruim SRD 17 miljoen groeide uit tot een gerapporteerde financiële schade van bijna SRD 350 miljoen over drie jaar. Hoe konden jarenlang miljoenen verdwijnen zonder dat de verantwoordelijke toezichthouders ingrepen?

Bij Stichting Staatsziekenfonds kwamen vervolgens dubieuze consultancycontracten, omvangrijke betalingen en gebrekkige administratieve verantwoording boven water. Zelfs overeenkomsten met leidinggevenden van de Melkcentrale doken op, terwijl deze volgens een interne rapportage niet in de reguliere personeelsadministratie voorkwamen. Opnieuw moest achteraf worden uitgezocht wie waarvoor toestemming had gegeven.

De vraag die zich bij al deze kwesties opdringt, is waar de toezichthouders waren toen deze zaken zich afspeelden. Wat stellen interne controles, accountantsverklaringen en raden van commissarissen eigenlijk voor als dergelijke praktijken niet tijdig worden ontdekt?

Het probleem zit dieper dan individuele bestuurders die hun boekje te buiten gaan. Suriname heeft een politieke cultuur waarin overheidsbedrijven en staatsinstellingen te vaak worden behandeld als verlengstukken van regeringspartijen. Directeursfuncties en commissariaten zijn regelmatig onderdeel van politieke benoemingspraktijken, waarbij loyaliteit zwaarder kan wegen dan deskundigheid en onafhankelijkheid. Wie zijn positie aan politieke beschermheren dankt, zal niet altijd geneigd zijn kritisch toezicht uit te oefenen op degenen die hem hebben benoemd.

Bij regeringswisselingen worden bestuurders vervangen, oude dossiers opgediept en plotseling onregelmatigheden ontdekt die jarenlang kennelijk niemand heeft willen of kunnen zien. Echter, financiële controle mag niet afhankelijk zijn van welke politieke combinatie aan de macht is.

De Rekenkamer, accountants, verantwoordelijke ministers en raden van commissarissen moeten hun verantwoordelijkheden daadwerkelijk waarmaken. Jaarrekeningen behoren tijdig beschikbaar te zijn, financiële verplichtingen controleerbaar en bestuurders aanspreekbaar, ongeacht hun politieke kleur.

Strafrechtelijke vervolging achteraf is noodzakelijk waar misdrijven zijn gepleegd, maar kan nooit behoorlijk toezicht vervangen. Zolang politieke loyaliteit bescherming biedt en controle vooral op papier bestaat, blijven overheidsbedrijven een financieel risico voor de samenleving. Uiteindelijk betaalt niet de politieke beschermheer de rekening, maar de belastingbetaler.