Faalstaat Suriname: voedingsbodem voor een nieuwe samenleving?

door

In 2018 heeft de opmerking van de toenmalige minister van Buitenlandse Zaken van Nederland, Stef Blok, dat Surina-me een “failed state” is, veel stof doen opwaaien. Het ministerie van Buitenlandse Zaken van Suriname diende een officieel protest in. Aangespoord door de diaspora, vroegen fractieleiders in het Nederlandse parlement, opheldering. Er werden verontschuldigingen en correcties geëist. Velen namen de opmerkingen zwaar op, omdat ze schade toebrachten aan de internationale reputatie van Suriname en eventuele investeerders zouden kunnen afschrikken.
Stef Blok “Suriname is een failed state”
Er is verschil van mening over de vraag of Suri-name een mislukte staat, een faalstaat, ge-noemd kan worden. Volgens sommigen kan men pas van een faalstaat spreken, wanneer de overheid in al haar taken faalt, de wetten niet kan handhaven, de veiligheid niet kan garanderen, de infrastructuur niet kan onderhouden, onderwijs en gezondheidszorg niet kan verzorgen, het milieu niet kan beschermen, grote de-len van de bevolking ontredderd zijn, van huis en haard verjaagd, bedreigd door gewapende conflicten. Als voorbeelden van falende staten worden vaak genoemd Somalië, Afghanistan en Zuid-Soedan. Suriname past niet in die rij. Of toch wel? Hoe was het in de genoemde landen, voordat hun staten volledig faalden? Moeten we het niet zo zien dat de genoemde landen het eindstadium vertonen van dezelfde kwaal waaraan ook Suriname lijdt, en, goed beschouwd, vele staten in de wereld?
Faalstaat, eindstadium van een proces
Het is te begrijpen dat Suriname het etiket ‘faalstaat’ niet opgeplakt wil krijgen, maar het kan niet ontkend worden dat ons land kenmerken heeft van een falende staat. Mogen we niet van een faalstaat spreken als een staat geen controle heeft over 80 procent van zijn grondgebied en de grootste economische sector, de goudsector, niet beheerst? Wat bij ons nog lijkt te ontbreken, is een grootschalig gewelddadig conflict. Maar we hebben wel episodisch opflakkerend geweld, vanaf de brandstichtingen in de jaren zeventig, de misdaden van de militaire dictatuur en de Binnenlandse Oorlog van de jaren tachtig en negentig, tot Pikin Saron in 2023. (De laatste opflakkering kwam na een dertigjarige periode van relatieve vrede, een periode die met enig recht ‘De Nieuw Front Vrede’ genoemd zou mogen worden). Als we het begrip faalstaat beperken tot landen die door oorlogen of milieurampen totaal ontregeld zijn, onderschatten we de omvang van het probleem van de falende staat.
Het falen van staten is een langdurig proces dat enkele generaties in beslag kan nemen. Het is een proces met wisselende uitkomsten. Niet alle falende staten monden uit in het eindstadium zoals Somalië. De ernst en de omvang van het falen wisselt, afhankelijk van nationale en internationale stressoren. De zwakke staat kan zich soms met behulp van externe machten, overeind houden met leningen, donaties en consultants. Of kan delen van de macht uitbesteden aan nationale corporaties. Of het maatschappelijk middenveld kan tekortkomingen van de staat opvangen, neem bijvoorbeeld de buurtwachten van vrijwiliigers die ‘s avonds in hun buurt surveilleren of de privélegertjes van entrepreneurs in de goudindustrie. Het proces van staatsfalen is niet alles of niets. Het is een proces dat geografisch gelokaliseerd kan zijn (zoals in het binnenland van Suriname, Brazilië of Congo) of beperkt kan zijn tot bepaalde sectoren van de maatschappij. (zoals de goudindustrie). Vanuit zulke haarden breidt het proces zich langzaam uit over aanpalende sectoren.
Aanpassingen in de samenleving
Door het sluipende karakter en de lange duur van de afbraakprocessen hebben personen en instituten de tijd zich aan te passen, waardoor bepaalde staatstekorten worden gecompenseerd. Deze compenserende systemen, vaak informele arrangementen van state en non-state actors, worden op de lange duur onderdeel van het probleem. Wanneer externe actoren, zoals de United Nations, in landen als Haïti of Soedan proberen orde en recht te herstellen, stuiten zij op grote weerstand vanuit de aldaar gegroeide informele vervlechtingen tussen staat en lokale en sectorale potentaten. Trump kan Maduro laten ontvoeren, maar hij zal Venezuela niet kunnen ‘runnen’. Sectoren van de economie worden gecontroleerd door verschillende kongsi’s (vervlechtingen tussen politiek en kapitaal) die hun posities niet vrijwillig opgeven. De meeste ‘nation building’ projecten van externe actoren, de UN of grootmachten, zijn gedoemd te mislukken. Falende staten genees je niet met investeringen en donaties, niet met bezettingslegers of vredesmachten.
Definitie van failed state
Door het begrip ‘faalstaat’ (failed state) te reserveren voor slechts het eindstadium van een langdurig proces, wordt het zicht op de verschillende vormen en verschillende stadia van het proces gehinderd. Er bestaat al een Failed States Index, waarmee landen op basis van twaalf maten van sociale cohesie, mensenrechten, sociale rechten en politieke rechten worden gerangschikt in vijf categorieën. Deze index beschrijft de situatie zoals gezien via de filters van het gehanteerde puntensysteem, en die zijn Westers gekleurd. Landen worden op basis van hun behaalde punten in vier groepen verdeeld, variërend van ‘totaal falend’ (zoals Afghanistan en nog een paar landen in Afrika) tot ‘uitstekend functionerend’ (Scandinavië, Canada en Australië). West-Europa, de Verenigde Staten, het Caraïbische gebied scoren goed, net als Zuid-Afrika en andere Zuid-Amerikaanse landen, India en China. Interessante index, maar die verschaft weinig inzicht in het proces van staatsverzwakking. Landen kunnen elk jaar op de index van positie veranderen, maar hoe dat komt en wat dat betekent, wordt niet duidelijk. Het treffen van preventieve en herstellende maatregelen is moeilijk zonder een goed beeld van de natuurlijke gang van zaken bij het aftakelen van een staat.
De alles-of-niets definitie, een staat faalt of faalt niet, ontneemt ons het zicht op het bestaan van varianten van staatsfalen, bijvoorbeeld die waarbij het staatsapparaat op zich niet zwak is, maar in handen is van een georganiseerde groep die de staat misbruikt om andere groepen te onderdrukken. Hitlers Duitsland en Trumps Amerika, passen niet in het traditionele plaatje van de falende staat. Hun staatsmachinerieën werkten uitstekend. Ze hadden de steun van grote delen van de bevolking. Het falen van Nazi-Duitsland en van Trumps Amerika, blijkt uit het geweld dat zij ontketenden, zowel intern als extern. Verder zouden we onderscheid kunnen maken tussen vormen van falen door overmatige groei van staatsinstituten en vormen van falen door het ontbreken of slecht functioneren van instituten. We zouden de rol van non-state actors bij het verminderen van nadelige effecten van staatsfalen beter in beeld kunnen brengen.

Het falen van staten is een samenstel van verschijnselen dat verschillende gedaantes kan aannemen, maar in de kern gaat het al-tijd om een disfunctionele relatie tussen sa-menleving en be-stuurssysteem. Dat heeft pijnlijke gevolgen voor de bevolking van het land, maar ook voor andere landen, vooral als de falende staat groot en machtig is. Als staten falen, krijgen minderheden, achtergestelden en inheemsen, de zwaarste klappen. De huidige Verenigde Staten zijn in vele opzichten een falende staat. De consequenties daarvan zijn wereldomvattend. Het falen van staten en imperiums gaat gepaard met geweld, intern en extern, lokaal en internationaal.
Etnische polarisatie
Suriname was van begin af aan een zwakke staat. De eerste republiek van 1975 die tot stand kwam door een ‘democratische’ coup, was zo zwak dat een kleine groep soldaten haar omver kon werpen. De tweede republiek van 1987 was een voortbrengsel van de staatsgreep van 1980. We kregen een presidentieel stelsel, maar geen rechtstreekse presidentsverkiezingen. Het getrapte systeem waarbij DNA-leden de president kiezen, zorgt ervoor dat de presidentskeuze afhankelijk blijft van de kongsi’s van politici en kapitalisten die de partijen financieren door de verkiezing van de president in DNA te houden, hebben machtige financierders op de achtergrond, altijd drie dikke vingers in de politieke pap.
Het voornaamste instrument voor nationale ontwikkeling, de staat, is kapot. Mede doordat in het design geen ruimte werd gegeven aan de inheemsen en de andere naties in de koloniale samenleving. De republiek Suriname kwam niet tot stand in een nationaal congres, maar in besloten kringen. Het proces was verkeerd en het ontwerp dat werd geproduceerd was verkeerd. Dit droeg bij aan het ontstaan van de postkoloniale politieke cultuur van elkaar bestrijdende etnische kongsi’s. De latente burgeroorlog die sedert 1973 vreet aan de fundamenten van dit land, de strijd tussen etnische kongsi’s van politici en kapitalisten om het ‘beheer’ van de natuurlijke hulpbronnen, heeft de staat gesaboteerd en de samenleving gepolariseerd. Stef Blok zag een direct verband tussen de etnische polarisatie en het falen van de staat in Suriname.
De falende staat in Suriname
Suriname is geen Haïti. Er is geen grootschalig geweld en geen hongersnood en in Paramaribo wordt het huisvuil nog opgehaald, en er zijn nog politieposten, scholen en klinieken operationeel in de districten, de bulldozers en trucks rijden volgeladen af en aan op overvolle wegen, en de ontelbare winkels verkopen allerhande zaken, waaronder tonnen vuurwerk. Deelsystemen functioneren, zij het haperend, nog dankzij informele arrangementen van non-state actors, actoren buiten de staat, zoals het bedrijfsleven en internationale machten. Het feit dat kongsi’s in wederzijds belang streven naar machtsevenwicht en daarbij steeds wisselende politieke combinaties maken, draagt bij aan een ogenschijnlijke stabiliteit. Maar de staat is niet soeverein. Hij is geografisch en functioneel beperkt. Alleen in de smalle kuststrook is hij krakkemikkig werkzaam. Daarbuiten overleeft hij moeizaam in een multilateraal krachtenveld naast buiten de wet opererende garimpeiros, concessionarissen, skalian operators, traditionele gezagsdragers, politici, goudsmelters en andere ondernemers in de stad. Dertig procent van de beroepsbevolking werkt in de goudsector, een groot deel illegaal. Het falen van de staat betekent niet dat er geen orde is. Er ontstaat een andere orde, gebaseerd op de wet van de sterkste. Benzdorp, het goudzoekerscentrum aan de Lawa, is een van de grootste nederzettingen in Suriname. Er heerst orde in Benzdorp, een orde die op informele wijze wordt gehandhaafd door informele figuren. De politie komt af en toe langs, maar is niet permanent aanwezig. De dichtstbijzijnde politiepost is in Albina, een paar honderd kilometer stroomafwaarts.
Alternatieve bestuursarrangementen
Als de staat faalt, gaan entiteiten zoals Benzdorp, maar ook bedrijven, ngo’s en afdelingen van de overheid, hun eigen gang. Er ontstaan alternatieve deels informele bestuursarrangementen waarin state actors verwikkeld raken met particulieren, waaronder zowel legale als illegale organisaties. Zulke arrangementen vullen de leemtes in de soevereiniteit van de falende staat op. In de chaos van het postkoloniale niemandsland, van de cocavelden in de bergen van Columbia tot aan de goudvelden aan de Lawa, zorgen alternatieve arrangementen voor een zekere orde en veiligheid, gefinancierd door primitieve vormen van belasting en gehandhaafd door gewapende bendes.De alternatieve arrangementen blijven niet beperkt tot de binnenlanden, maar sluipen de stad binnen. De falende staat kan zijn eigen departementen niet coördineren en die schakelen over op survival mode, dat is ieder voor zich. Elke sector gaat zijn eigen gang. Ook dit zorgt voor enige stabiliteit en continuïteit (het licht gaat nog steeds aan), maar maakt een nationale aanpak van structurele noden onmogelijk.
Bedreigingen en kansen: ondergang en nieuw leven
Er is weinig reden om te geloven dat het huidige politiek bestel met succes de uitdagingen van deze tijd aankan. De vervlechtingen van staatsinstituten met particuliere belangengroepen (je zou kunnen spreken van informele public-private partnerships) maken een geordende nationale opbouw onmogelijk. Het is niet mogelijk om via de met particuliere belangen vervlochten structuren van de gevestigde politieke partijen, een wezenlijke verandering op gang te brengen. Maar de situatie is niet hopeloos. Op natuurlijke wijze, zonder externe interventie, ontwikkelen zich spontaan alternatieve manieren van leven en overleven. In de puinhopen en tussen de rottende karkassen van de oude, koloniale orde, vinden mensen nieuwe manieren om collectief te leven. Dat zien we niet alleen in Benzdorp, maar ook in spontaan opduikende nieuwe collectiviteiten zoals WhatsApp groepen van burgers om hun buurten veilig en schoon te houden of kinderen na schooltijd, op te vangen. Waar de overheid faalt, ligt een uitdaging voor burgers om zelf iets te doen. De vernieuwing van de politiek is niet een kwestie van strijd tegen het oude, maar de vorming van nieuwe politieke werkvormen. Deze werkvormen zijn gericht op effectieve aanpak van problemen door samenwerking.
Grass roots herstel
Gedurende enkele jaren met tientallen politieke actoren in het Platform Seti SRnan gevoerde gesprekken hebben geresulteerd in voorstellen voor een politieke strategie om spontane grass roots arrangementen te identificeren en te ondersteunen, dwars door, tussendoor en samen met traditionele politieke instituten. Zoals in Benzdorp, overheden, garimpeiros, traditioneel gezag, ondernemers en politici samen alternatieve informele bestuursvormen gemaakt hebben, geschikt voor het leven in het niemandsland tussen de goudvelden, zo zullen burgers met behulp van ICT, nieuwe politieke werkvormen maken om te overleven in de puinhopen van de koloniale wereld, een wereld die met de dag gevaarlijker en onzekerder wordt door oorlogen en milieurampen.Deze regering, welke regering dan ook, zal weinig kunnen doen aan herstel van de soevereiniteit van de staat. Dat herstel is afhankelijk van burgers die zelf in actie komen. Hoe snel en krachtig dat gebeurt, is mede afhankelijk van organisaties die er werk van maken grass roots actoren op te sporen en te helpen.
Die nieuwe politieke werkvormen zullen spontaan ontstaan, maar ook dat is een langdurig proces. Tegenwoordig berust de soevereiniteit van de staat op drie pijlers. Ten eerste op de aanwezigheid van een functionerende bureaucratie die voorspelbaar volgens de wet, zaken voor de samenleving regelt en bestuurt. Ten tweede op de aanwezigheid van rechtsprekende instanties, die mogen beslissen over leven en dood. Ten derde op de aanwezigheid van een regering die gerechtigd is dwingende maatregelen te nemen en geweld toe te passen. Deze derde pijler is aan een vernieuwing toe. Politieke partijen produceren verkeerde leiders, die te lang aanzitten, te veel macht hebben en eeuwig in strijd gewikkeld zijn met concurrenten die niet beter zijn. Er zijn nu dankzij ICT, mogelijkheden om politiek op een meer constructieve manier te bedrijven en die zullen er met de tijd komen. Het is kommer en kwel, maar de situatie is niet hopeloos. Wij kunnen nieuwe manieren uitvinden om met elkaar te leven. Het is mogelijk om een democratisch politiek systeem te hebben zonder polariserende politieke partijen.
Maar voor de korte termijn zijn de vooruitzichten niet rooskleurig…
Een vriend vroeg mij, wat ik denk van president Simons. Ik zei: “Ze heeft misschien goede bedoelingen, maar ze is hoofd van een falende staat en kan daarom niets bereiken. Bovendien heeft ze de kongsi’s in de NDP niet onder controle. Ze kan niet anders dan meedraaien met het systeem, dat zij in de afgelopen dertig jaar heeft helpen maken.”
willemjanbakker95@gmail.com
The post Faalstaat Suriname: voedingsbodem voor een nieuwe samenleving? ..