Faalstaat Suriname: Het wordt erger voordat het beter wordt

door

In de column van de vorige week, liet ik mijn gedachten gaan over het begrip faalstaat en de conditie van Suriname.  Wanneer kun je een land een ‘failed state’ noemen?  Deze term wordt gebruikt voor de situatie in landen zoals Haïti en Congo, waar de staat in al zijn functies faalt en de samenleving wordt geteisterd door armoede en geweld.
Een staat belandt niet van de ene op de andere dag in die situatie.  Het falen is een sluipend proces van meerdere generaties.  Het falen kan gelokaliseerd zijn in geografische gebieden, instituten of sectoren van de samenleving.  Het falen kan gecompenseerd of gemaskeerd worden door steun van externe grootmachten of door initiatieven van burgers en particuliere organisaties.
Drie steunpunten van staatsmacht
De antropoloog David Graeber meent dat de soevereiniteit van hedendaagse staten rust op drie steunpunten:

Een soevereine macht, die boven de wet staat en met geweld binnen een afgebakend territorium beslist over leven en dood.
Een bureaucratie, die kennis bezit van de rituelen en technologieën om het land te besturen en de burgers te vormen
Een geritualiseerde wedstrijd tussen politici om de kroon en de teugels van de soevereine macht.

We kunnen deze punten als uitgangspunt nemen om het verschijnsel van de falende staat nader te bekijken.
Het kernprobleem is volgens mij punt 1,  de soevereine macht om mensen op te sluiten, te verbannen, te mishandelen en te doden.  Soevereine macht over een bepaald territorium wordt door vele denkers gezien als een wezenlijk kenmerk van de staat.  Het goddelijke koningschap was een centraal instituut in de staten die 3000 tot 5000 jaar geleden ontstonden in China, Mesopotamië, de Indus Valley, Zuidoost-Azië, Mexico en Peru.  Deze staten ontstonden, nadat agrarische protostaten werden veroverd door krijgslustige nomadische stammen.  De soevereine macht van de veroveraars raakte versmolten met de tempelbureaucratie van de agrarische protostaat. De samensmelting van de soevereine macht van de veroveraar uit de bergen met de kennis en technologie van de beschavingscentra in de rivierdalen,  bracht de eerste politieke entiteiten voort die als staten worden beschouwd.   De barbaren namen de cultuur, de kennis en de technologieën van de agrarische samenleving over en hun legeraanvoerders werden stichters van goddelijke dynastieën.
Staatsvormen
De antropoloog David Graeber spreekt van staten van de eerste orde en staten van de tweede orde.  Staten van de eerste orde worden gevormd door  volken die hun gemeenschap ordenen op basis van voornamelijk een van de drie genoemde punten. Zo zijn er volken met een almachtige goddelijke koning (punt 1), maar zonder een bureaucratie (punt 2) en zonder een politieke arena (punt 3).  Met andere woorden: de koning is almachtig, en kan, als hij er zin in heeft, iemand die hem niet bevalt, ter plekke doden, maar hij kan relatief weinig schade aanrichten, omdat hij de bureaucratie niet heeft om belastingen te innen of een leger op te zetten. Er zijn ook volken waar het zwaartepunt van de macht wordt bepaald door duels in een politieke arena (punt 3), rituele spelen waarbij de verliezer het met de dood moest bekopen. Wanneer de heersende klasse twee van de drie genoemde punten weten te combineren in hun bestuur, spreekt Graeber van staten van de tweede orde. De koppeling van soevereiniteit aan bureaucratie was voor de elite bijzonder winstgevend. Het ontstaan van staten van de tweede orde ging gepaard met massale moordpartijen en rituele massaslachtingen.  Als de keizer of de farao sterft, wordt zijn hele hofhouding gedood om samen met hem begraven te worden.  In Midden-Amerika werden krijgsgevangenen en slaven massaal ritueel geslacht om de kosmos van de Maya-elite in balans te houden.  De kosmologische kennis van de tempelbureaucratie (punt 2) werd in bepaalde gevallen gecombineerd met rituele spelen om de macht (punt 3).
David Graeber (1961 – 2020) : een staat van vrije mensen
Moderne staten
De hedendaagse, moderne staten combineren alle drie de machtsbronnen: soevereiniteit, bureaucratie en politieke arena.  De soevereine macht van de koning, de macht om mensen te laten doden, ze op te sluiten, te mishandelen, is nu in handen van staatsinstituten.   De oppermacht van koningen in de oudheid had een kleine actieradius. Ze hadden geen telefoon, geen radio, geen televisie. Ze konden weinig propaganda maken om mensen te beïnvloeden. Ze kregen weinig informatie en konden niet nagaan of hun opdrachten werden uitgevoerd. Ze konden niet effectief belastingen innen, want het informatiesysteem en de bureaucratie die daarvoor nodig zijn, waren gebrekkig.   Dat is nu anders. De combinatie van soevereine oppermacht met de  technologische macht van bureaucratieën, heeft de actieradius van de soeverein vele malen vergroot.  De staat heeft nu meer dan ooit technologieën ter beschikking om mensen te bespioneren, te monitoren en te controleren.  Artificial Intelligence (AI) geeft overheden het vermogen om mensen op voorheen ondenkbare manieren te beheersen. Nu heet het dat deze enorme machtsconcentratie  in moderne staten wordt beheerst door iets dat we democratie noemen.  Het heet dat er politieke partijen en  een vrije pers zijn, die ervoor zorgen dat machtsmisbruik en wanbeleid worden tegengegaan.  In de praktijk valt dat tegen.  In feite hebben de burgers weinig in te brengen. Verkiezingen om de vijf jaar zijn de hedendaagse vorm van de politico-religieuze arena’s, waarin aristocratische krijgsheren elkaar in de oudheid bekampten (punt 3).  Verkiezingen zorgen voor regeringswisselingen, maar het is een stoelendans waaraan de burgers geen deel hebben. Die staan erbij en kijken ernaar.  Dit zogenaamd democratisch systeem wordt keer op keer gecoupt door machtswellustelingen die de soevereine macht van de staat misbruiken om mensen van hun rechten, vrijheden en bezittingen te beroven.
Verworven defect of aangeboren deficiëntie?
Zijn deze coups het gevolg van het falen van de staat of moeten we de fout zoeken in de aard van de staat zelf?  De hamvraag is: kunnen we een staat hebben zonder de dwingende disciplinering van de burgers door de soevereine macht van een koning, juntaleider of partij?  Is staatsfalen een ziekte van de staat of is de staat zelf de bron van alle kwaad?
In veel opzichten kan de historische ontwikkeling van de staat gezien worden als een voortdurende worsteling van samenlevingen om de soevereine macht van een koning of een elitaire groep in te tomen.  Parlementaire democratie, de scheiding der machten, de regels van parlementair debat, de onafhankelijke rechtspraak, zijn voorbeelden van hoe er door de eeuwen heen gewerkt is aan het intomen van de soeverein, de staat, de koning c.q. de politici.
Tegenwoordig gaat het om het intomen van de winnaars van de wedstrijden in de politieke arena. De juist genoemde mitigerende, de soeverein temmende, systemen schieten tekort nu de politieke arena mondiaal is, technologische bureaucratieën de wereld beheersen en informatietechnologie het belangrijkste machtsmiddel is geworden. Hitler en Mussolini zouden het nooit gemaakt hebben zonder de radio.  Trump en Wilders zouden niet kunnen zonder sociale media. Een staat faalt als zijn structuren niet overeenstemmen met de cultuur van de samenleving of niet beantwoorden aan externe uitdagingen.  Ecologische verstoringen kunnen staten doen falen.  Woestijnvorming draagt bij aan het falen van staten in Centraal Afrika. Ecologische uitputting was waarschijnlijk de oorzaak van de instorting van het rijk van de Maya’s in Mexico, nog voor Columbus aankwam.  Een staat die overrompeld wordt door milieurampen of pandemieën kan instorten, vooral als de staat al zwak was. De Republiek Suriname, zowel de eerste versie van 1975 als de tweede van 1987, was in aanleg zwak en niet geschikt voor het regelen van politieke zaken in de multinationale postkoloniale samenleving.  Daarover heb ik het al vaker gehad en zal hier niet in herhaling treden. Het falen van Suriname heeft te maken met een staatsinrichting die geen rekening hield met het multinationale karakter van de Surinaamse samenleving hetgeen bijdroeg aan etnische polarisatie in de politiek en een chronische latente burgeroorlog tussen etnische groepen, die elke weg naar vrede en vooruitgang blokkeert.  De kiem van het falen van Suriname werd bij de conceptie door politici geïmpregneerd in de republiek.  Zij ontwierpen een democratische rechtsstaat op papier, maar met verborgen machtspolitieke intenties.  Het was niet de bedoeling om een staat te maken met betrokkenheid van allen in het land.  Het ging om het vormen van een natiestaat, waarin de positie van de toenmalige dominante creoolse elite werd veiliggesteld en andere groepen cultureel en politiek een minderheidsstatus kregen.  Maar de creoolse elite heeft nooit het machtsvacuüm dat ontstond na het vertrek van de koloniale macht, soeverein kunnen opvullen.  Politiek werd het een eindeloze strijd tussen etnische elites.
Betrokkenheid van de burgers
De kracht van een staat hangt af van het vertrouwen dat de bewoners van een land hebben in de instituten van de overheid.  Een staat berust op het vertrouwen van de burgers in politici, rechters, ambtenaren, gezondheidswerkers en andere professionals, en op de actieve betrokkenheid van de burgers bij zaken van de staat.  Die betrokkenheid komt niet uit de verf. Het volk regeert niet. Het wordt geregeerd.
Hoe verder? 
Moeten we de staat herstellen in de vorm zoals die nu gangbaar is?  Of moeten we het zoeken in een radicaal andere richting, een bestuursvorm zonder de macht om mensen tot gehoorzaamheid te dwingen en hun de vrijheid te ontnemen om te leven zoals zij wensen, zichzelf te besturen en daarvoor eigen structuren te maken?   Is de huidige moderne staat een onvermijdelijk en noodzakelijk instituut om de complexe hedendaagse maatschappij te besturen?  Is een soevereine staatsmacht nodig om de dieven onder controle te houden of creëert de accumulatie van belastinggelden in de koffers van de staat, juist de gelegenheid en de incentives voor dieverij?
Is het echt nodig om een soeverein te hebben om een samenleving te ordenen en te reguleren door mensen te doden, op te sluiten, te mishandelen en te dwingen om belasting te betalen ?
Hegel versus Marx:de staat als instrument voor het algemeen belangof als instrument van de heersende klasse ?
Sommige filosofen zien de staat als het kwaad.  Ze zeggen dat de staat een instrument is van de heersende klasse.  Andere filosofen vinden de staat iets goeds.  De staat zorgt voor veiligheid van de burgers en dient het algemeen belang.  Hoe het ook zij, de staat wordt door mensen gemaakt om zaken te regelen en te ordenen. In uitzonderlijke noodsituaties is soevereine macht nodig en dat wordt in noodsituaties door alle betrokkenen geaccepteerd.  Maar normaliter kunnen mensen goed samenleven zonder een soevereine macht.  Er zijn tal van voorbeelden.   De inheemse gemeenschappen in het binnenland, kennen geen soevereine macht.  Ze hebben ook geen bureaucratie.  Maar ze hebben een cultuur, een taal, een leefgebied, complexe religieuze ideeën, kennis van de natuur.  Een voorbeeld uit de moderne tijd, is Barcelona in de jaren dertig van de vorige eeuw, toen de stad enkele jaren bestuurd werd door volkscomités die in openbare vergaderingen met de gemeenschap, bestuurlijke beslissingen namen.  Dit alles ging ten onder na de overwinning van de nationalistische dictator Franco op de socialisten in de Spaanse burgeroorlog. Er zijn tal van historische, archeologische en actuele voorbeelden van bestuursvormen die goed werken zonder een soevereine macht, althans een soevereine macht in handen van enkelingen.
Een staat van vrije mensen
David Graeber betoogt dat staten verschillende vormen kunnen aannemen en dat de staat zoals we die nu kennen geen noodzakelijk eindpunt is van een universele ontwikkeling. We zijn vrij om onze samenleving in te richten zoals wij dat zelf willen. De staat is niet per se een instrument voor onderdrukking.  Het kan een instrument zijn van vrije mensen.
De uitdaging van staatvorming is tweeledig.  Aan de ene kant moeten de gevaren van op geweld gebaseerde soevereine macht beheerst worden.  Aan de andere kant zijn er bedreigingen van de menselijke bewegingsvrijheid door multipele in elkaar grijpende bureaucratieen die de complexe moderne samenlevingen beheersen.  Hoe herstellen en behouden we de menselijkheid van de samenleving die beheerst wordt door technologische monsterbureaucratieën?  We moeten voorkomen, dat menselijke vrijheid en zelfbeschikking worden beschadigd door monsterbureaucratieën op sociale media, in de zorgindustrie, bij sociale zaken, volkshuisvesting, de belastingdienst, justitie en politie. Ik denk hier aan de behandeling van mensen in de ziekenhuizen en de behandeling van burgers door ambtenaren. Hoe houden we de bureaucratieën onder democratische controle?
Hoe kan een staat dealen met conflicten, belangentegenstellingen, moordenaars en dieven, zonder de beschikking over soevereine machtsmiddelen?   Die machtsmiddelen moeten er zijn, maar de vraag is: hoe worden ze gebruikt en wanneer, en vooral: wie bepalen dat?  Ook in een staat zonder soevereine macht zullen er hierarchische verhoudingen bestaan tussen mensen.  Er is een boven partijen staande macht nodig om oorlogen tussen belangengroepen te beëindigen.  Als er soevereine macht nodig is, vanwege een noodsituatie, kan die tijdelijk worden opgeroepen met de instemming van alle burgers.  Daarbij onstaat de moeilijkheid om de gegeven soevereine macht weer terug te nemen en te ontbinden, nadat de noodsituatie geweken is. Menselijke samenlevingen zijn zelfregulerende systemen die spontaan ontstaan.  De in gang gezette ondergang van de soevereine natiestaat, geeft ruimte aan het opkomen van nieuwe politieke werkvormen. Mogelijk ontstaan er in de puinhopen van de moderne natiestaten nieuwe staatsvormen die geen soevereine instanties nodig hebben die mensen beperken in hun persoonlijke bewegingvrijheid en hun zelfbeschikkingsrecht.
Terug naar de huidige situatie in Suriname.  Hoe ziet de toekomst eruit?  De geschiedenis laat zien dat het falen van staten altijd gepaard gaat met bloedvergieten.  Dat geldt vooral voor grote wereldmachten zoals de Verenigde Staten, waarvan het falen tot uitdrukking komt in de verhevigde onderdrukking en geweld tegen minderheden en vazalstaten. Dat geldt ook voor Suriname, waar bloedvergieten vanaf de militaire coup, een regelmatig terugkerend verschijnsel is:  de 8 Decembermoorden, Binnenlandse Oorlog,  Moi Wana, Pikin Saron, enzovoorts.
Op de lange termijn ben ik hoopvol gestemd.  De menselijke natuur is gericht op overleving en mensen zullen altijd manieren vinden om samen te leven.  Maar die leerprocessen vergen generaties.  Ik denk dat het eerst erger zal worden, voordat het beter wordt. Het gefrunnik aan de rechterlijke macht voorspelt niet veel goeds.  We stevenen af op de volgende gewelddadige opflakkering van de latente burgeroorlog,  als we niet verzwolgen worden in een regionale oorlog tussen grootmachten..  Voor nu is het zaak te proberen de oude orde niet volledig te laten instorten.  Want een falende staat is beter dan totale chaos.
willemjanbakker95@gmail.com    
The post Faalstaat Suriname: Het wordt erger voordat het beter wordt ..