ESSAY — De strijd om inheems erfgoed

door

Een oproep voor een workshop om de taal van de inheemse Kari’na, ook bekend als Caraïben, te leren, liet ik niet aan mij voorbijgaan. Ik schreef me snel in en was op tijd bij de les. Ik weet eigenlijk niets van de inheemse taal of losse woorden, hoewel ik van mijn moederskant inheems ben. Voor mij was dit dus een kans om wat meer te leren over mijn volk.

Tekst en beeld Kevin Headley

Er doen veel jongeren mee, onder meer van de Sociaal-Culturele Vereniging Paremuru. Charles Maleko, één van de cursusleiders, is blij dat jongeren zich willen bezighouden met de taal. “De groepen in Suriname hebben verschillende dialecten. In Zuid-Amerika spreken de verschillende groepen ook verschillende dialecten”, vertelt Maleko aan de Ware Tijd. Volgens het basline rapport over de situatie van inheemse volken in Suriname van 2020 van de Vereniging van Inheemse Dorpshoofden (Vids) in Suriname zijn de vier meest bekende en grootste groepen in aantal de Kari’na, de Lokono of Arowakken, de Trio en de Wayana.

“Als we deze kennis niet nu vastleggen, verdwijnt die met de ouderen” Harriëtte Vreedzaam

Maleko wijst op de uitdagingen om de taal goed te spreken. De Kari’na-taal wordt beïnvloed door de moedertalen die in Suriname worden gesproken, onder meer het Nederlands en Sranan. Ook bestaat er spanning tussen de wetenschappelijke benadering en de Inheemse denkwijze: uitspraak en schrijfwijze lopen niet altijd gelijk. Zo komt de letter ‘d’ officieel niet voor in het Kari’na, maar is soms wel te horen in de uitspraak.

Taal bezig te vergaan

De taal, het vlechten van vezels om hutten en hangmatten te maken en de muziek: inheems erfgoed is bijzonder, maar wordt bedreigd doordat ouderen overlijden met hun kennis en veel jongeren er weinig interesse in hebben. Deze kloof wordt steeds groter door de vele verleidingen, zoals sociale media.

Het is van belang inheems erfgoed te waarborgen door onderzoek, vastlegging en delen. Echter, de uitdagingen zijn het gebrek aan geld en capabele mensen om dit te kunnen realiseren. Dit is een strijd die ook deel uitmaakt van de erkenning van grondenrechten, omdat inheems erfgoed sterk is verbonden aan het leefgebied. De gronden die inheemsen hebben geërfd van hun voorouders en naar hun zeggen lenen van hun kinderen.

“We onderscheiden tastbaar en niet-tastbaar inheems erfgoed”, vertelt Lloyd Read, voorzitter van het Inheemse Collectief Suriname en dorpshoofd van Pierre Kondre Kumbasi aan de Ware Tijd. “Voor de kampen van de inheemsen, het vlechtwerk waarmee zij hun hutten bouwen, met materialen uit de natuur, zoals touw van plantenvezels, is enorm veel kennis nodig. Hutten worden namelijk gebouwd zonder planken, spijkers of beton. Dat is materieel erfgoed.”

Tot immaterieel erfgoed behoort onder meer de taal, spiritualiteit en de kennis van de natuur, legt Read uit. “Er was een tijd dat we veel kennis hadden van de planten en bomen in het bos. Veel daarvan is mondeling overgedragen en niet opgeschreven. Die kennis is nu veel minder door het overlijden van de ouderen.”

Restricties, zoals de verplichting om Nederlands op school te spreken, hebben geleid tot een geleidelijke achteruitgang van inheemse talen, vooral in de kustvlakte. In het overgrote deel van de dorpen daar is de taal aan het vergaan.

“De Lokono Diai-taal is in de kustvlakte langzaam aan het verdwijnen”, stelt inheemse activist Sharmaine Artist. “Uit mijn onderzoek in Powakka blijkt dat vooral ouderen boven de zeventig de Lokono Diai nog spreken en verstaan. Jongeren verstaan de taal vaak wel, maar spreken haar niet meer. Het enige dorp waar de inheemse taal nog goed wordt gesproken, is Galibi. Daar praten ze nog veel Kari’na met hun jongeren en proberen ze die taal zo te behouden. In Bigi Poika doet men ook pogingen in die richting.”

In de dorpen in het zuiden van Suriname worden de inheemse talen daarentegen nog veel gesproken. Volgens Artist wordt in Matta in het schoolsysteem taalles ingevoerd om jongeren de taal te leren. Ook de ouderen van het dorp verzorgen taallessen aan de jongeren.

Vastleggen inheems erfgoed noodzaak

Als cultuurdrager beschouwt Harriëtte Vreedzaam het als haar verantwoordelijkheid om kennis te behouden. Ze groeide op in een omgeving waar tradities en gebruiken vanzelfsprekend waren, maar merkte later hoe snel die kennis onder druk kan komen te staan. Die ervaring vormt de basis van haar inzet: het vastleggen, beschermen en doorgeven van wat dreigt te verdwijnen. “De grond is van onze voorouders. Er zijn regels voor hoe we ermee omgaan en die worden al generaties lang mondeling doorgegeven.” Bij bepaalde handelingen moet bijvoorbeeld het hele dorp om toestemming worden gevraagd.

Vreedzaam heeft ook gewerkt aan de expositie ‘De gebroeders Penard in de spotlight’ die vorig jaar werd geopend in het Surinaams Museum. De expositie belicht het culturele erfgoed van de Kari’na, dat decennia terug is gedocumenteerd door de gebroeders Penard en is bewaard in het Wereldmuseum Leiden (destijds Museum Volkenkunde in Leiden).

Wat Vreedzaam vastlegt, gaat verder dan tradities alleen: het is kennis over hoe mens, gemeenschap en natuur met elkaar in balans blijven. Ze documenteert onder meer traditionele regels rond grondgebruik, zoals wanneer een stuk bos wel of niet mag worden gekapt en wie daarover beslist.

Ook legt ze rituelen, verteltradities en sociale afspraken binnen het dorp vast. Daarnaast verzamelt ze verhalen van ouderen over hoe vroeger werd geleefd, gewerkt en bestuurd. “Als we deze kennis niet nu vastleggen, verdwijnt die met de ouderen”, waarschuwt Vreedzaam. Daarmee gaat niet alleen cultureel erfgoed verloren, maar ook een manier van denken en leven die generaties lang in balans was met de natuur.

Initiatieven zoals workshops over de taal, taallessen en exposities zorgen ervoor dat kennis over de verschillende elementen van inheems erfgoed wordt gedeeld. Aan de ene kant ontstaat begrip voor de cultuur van de inheemsen, aan de andere kant worden zij zichtbaarder in de samenleving. Wat begon als een workshop, groeide uit tot een besef: ‘de vraag is niet of inheems erfgoed verdwijnt, maar hoe snel’, tenzij er nu wordt gehandeld.

De inheemse talen staan onder druk. Vaak worden ze nog verstaan, maar weinig gesproken.