Elviera Sandie: ‘De plantage is voor ons allemaal – er moet altijd een veilige haven zijn voor alle kindskinderen’

door

“Iedere familie die op plantage woonde, werd meegenomen in de koop van de plantage. Je mocht bijdragen in geld of in natura. Met hout, groenten of welke bijdrage dan ook.” Met deze woorden schetste Elviera Sandie een belangrijk historisch principe tijdens haar lezing ‘Ubuntu: van overleven naar eigendom’ in het kader van de Afro-Descendant Week in Suriname. Ze nam de aanwezige mee in een diepgaande, historische en filosofische verkenning van de kracht en veerkracht van Afro-Surinaamse gemeenschappen, met bijzondere aandacht voor het district Para, waar zij zelf haar wortels heeft.

Tekst en beeld

Edwien Bodjie

Met haar lezing maandag wilde Sandie informeren en inspireren: niet alleen de geschiedenis van de zogenoemde eigendomsplantages belichten, maar ook laten zien hoe de strategieën van voorouders vandaag de dag nog steeds relevant zijn.

In het eerste deel presenteerde zij negen overlevingsstrategieën die door voorouders zouden zijn toegepast tijdens en na de slavernij. Deze strategieën tonen niet alleen veerkracht, maar ook creativiteit en strategisch inzicht.

Zo verwees ze naar historische figuren als Andries, een tot slaaf gemaakte man die als kok, chirurg en pruikenmaker werkte. Ook Kwasi, de bekende genezer die de medicinale plant kwasi bita ontdekte, werd benoemd.

Sandie vertelde dat voorouders binnen een onderdrukkend systeem bewuste keuzes maakten om te overleven. Ze traden toe tot koloniale structuren, bekeerden zich tot het christendom of bouwden economische activiteiten op na afschaffing van de slavernij. Deze stappen moeten volgens haar niet alleen als onderwerping worden gezien, maar ook als strategie.

Ubuntu en Subuntu

Het tweede deel van de lezing stond in het teken van ‘Ubuntu’, de Afrikaanse levensfilosofie die uitgaat van verbondenheid. “Een mens is mens door andere mensen”, stelde Sandie. Ze plaatste deze collectieve levenshouding tegenover het westerse individualisme en stelde dat ‘Ubuntu’ diep is geworteld in de Afrikaanse opvoeding en cultuur. Tot slaaf gemaakten namen deze waarden mee naar Suriname. Ondanks het verlies van vrijheid en bezit, bleven deze normen en waarden bestaan en waren de basis voor gemeenschapsvorming.

‘De kracht van gemeenschap, zoals vastgelegd in Ubuntu en Subuntu, blijft essentieel voor de toekomst van Suriname.’

Sandie beschreef hoe deze verbondenheid zich ontwikkelde in verschillende fasen. In het begin vonden mensen troost bij elkaar als lotgenoten. Daarna leerden zij elkaar accepteren, ondanks verschillen in afkomst en taal. “Ze moesten het met elkaar zien te vinden.” Uiteindelijk groeide dit uit tot samenwerking, eenheid en gemeenschapsvorming, waarbij gezinnen ontstonden en huizen gezamenlijk werden gebouwd.

Een belangrijk onderdeel van haar betoog was de introductie van het begrip ‘Subuntu’, een door haar geïntroduceerde Surinaamse variant van ‘Ubuntu’. Volgens Sandie ontstond dit concept toen Afro-Surinamers na de slavernij gezamenlijk plantages begonnen op te kopen. “Het ging niet alleen om grond als kapitaal, maar ook om het behoud van gemeenschap en identiteit.”

Bloedlijn belangrijk

De inleider benadrukte dat deze aankopen collectief werden gedragen. Iedereen droeg bij naar vermogen en werd gezien als onderdeel van het geheel. “Iedereen heeft evenveel recht.” Daarbij speelt afstamming een cruciale rol. “De bloedlijn is belangrijk. Alleen mensen die in directe relatie staan tot de kopers hebben recht om op de plantage te wonen. Deze regel geldt echt op alle plantages.”

Volgens haar wordt dit principe tot op de dag van vandaag bewaakt. “Het wordt nog steeds in de gaten gehouden bij het zich toe-eigenen van grond.” Daarmee wijkt deze traditionele praktijk soms af van moderne wetgeving. “Het Surinaamse Burgerlijk Wetboek mag zeggen dat stief- en adoptiekinderen ook kinderen zijn, maar dat geldt niet op plantages. Bloedlijn is voor ons belangrijk.”

Ook het gebruik van grond is aan regels gebonden. “Wetten worden alleen onder voorwaarden toegelaten.” Historisch gezien werden eerst marrons en inheemsen toegelaten, later ook mensen van buiten het district, maar altijd onder specifieke afspraken.

‘Niemand mag de plantage opeisen voor zichzelf. Ze is voor ons allemaal. We moeten haar koesteren.’

Het centrale doel van deze structuur blijft volgens Sandie onveranderd: het beschermen van de gemeenschap. “De plantage is er voor ons allemaal. Er moet altijd een veilige haven zijn voor alle kindskinderen.” Deze gedachte ligt volgens haar aan de basis van een belangrijk principe: “De grond mag nooit worden vervreemd.”

Sandie maakte duidelijk dat eigendom nooit individueel was bedoeld. “Niemand mag de plantage opeisen voor zichzelf. Ze is voor ons allemaal. We moeten haar koesteren.”

Ze trok daarbij een opvallende parallel met moderne internationale kaders, zoals inclusiviteit en ‘leave no one behind’. Voorouders pasten deze principes al toe, lang voordat ze formeel werden vastgelegd.

Oproep

Sandie riep op om deze waarden opnieuw centraal te stellen. In een tijd waarin gemeenschappen te maken hebben met interne spanningen en externe druk, ziet ze ‘Subuntu’ als een mogelijke sleutel voor de toekomst.

Haar lezing bood historische inzichten, raakte aan actuele discussies over grondenrechten, leiderschap en gemeenschapsstructuren. Sandie stelde dat veel antwoorden al besloten liggen in het verleden. “Wat ik tot slot wil zeggen mensen is dat de kracht van gemeenschap, zoals vastgelegd in ‘Ubuntu’ en ‘Subuntu’, essentieel blijft voor de toekomst van Suriname.”

Aan het einde van haar lezing was er ruimte voor discussie en om vragen te stellen. De inleiding was een samenwerking tussen de Organisatie van Amerikaanse Staten en de Braziliaanse ambassade en werd gehouden in het Guimarães Rosa Instituut in Paramaribo.

In het kader van de Afro-Descendant Week verzorgt Rosita Leeflang woensdag de lezing ‘Your Culture is Capital (From Talent to Assets)’. De dag daarop volgt Helmut Gezius met de presentatie ‘Afro-Surinaamse percepties van herstel’. Daarnaast zullen de OAS en lokale organisaties scholen bezoeken voor bewustwordingsactiviteiten en voorleessessies.-.

Elviera Sandie hield maandag de lezing ‘Ubuntu: van overleven naar eigendom’. Rosita Leeflang en Helmut Gezius, voorste rij, volgen woensdag en donderdag. De lezingen worden verzorgd in het kader van de Afro-Descendant Week.-.