‘Een museum begint bij de gemeenschap’

door

Musea moeten niet langer uitsluitend vertellen wat een object is, maar ook samen met de gemeenschappen, waaruit het erfgoed afkomstig is, bepalen welk verhaal erbij hoort. Die boodschap bracht Wayne Modest, inhoudelijk directeur van het Wereldmuseum in Nederland en bijzonder hoogleraar Materiële Cultuur en Kritische Erfgoedstudies aan de Vrije Universiteit Amsterdam de afgelopen week tijdens drie drukbezochte lezingen in Paramaribo. Hij blikte vooruit op de toekomst van musea, maar nodigde ook uit om opnieuw na te denken over geschiedenis, erfgoed en de manier waarop koloniale verhalen worden verteld.

Tekst Audry Wajwakana

Beeld Mark Uyl & Audry Wajwakana

Kort voor zijn terugkeer naar Nederland blikte Modest met de Ware Tijd terug op zijn eerste bezoek aan Suriname: de indrukken die hij opdeed en de samenwerkingen die hij hoopt voort te zetten. Samen met zijn gezin was hij al van plan Suriname voor vakantie te bezoeken. Het land stond al langer op zijn lijstje, niet alleen uit persoonlijke interesse, maar ook omdat vraagstukken rond erfgoed en restitutie centraal staan in zijn werk.

“Wij willen dat iemand uit Suriname een tentoonstelling in Amsterdam bezoekt en zich herkent in de manier waarop zijn geschiedenis wordt verteld. Niet dat die persoon met pijn weer naar buiten loopt”

Een uitnodiging van archeoloog Cheryl White van de Anton de Kom Universiteit van Suriname om een lezing te verzorgen, gaf zijn verblijf een onverwachte wending. “Wat begon als één lezing, groeide uit tot twee en uiteindelijk drie”, zegt hij lachend. Tussen de lezingen door bezocht hij verschillende musea en erfgoedinstellingen, sprak hij met vertegenwoordigers van de Vereniging van Inheemse Dorpshoofden in Suriname, onderzoekers, kunstenaars en beleidsmakers. Die ontmoetingen maakten minstens zoveel indruk op hem als de opkomst bij de lezingen en belangstelling voor de inhoud daarvan. “Je moet de tijd nemen om een samenwerking op te bouwen en niet meteen over oplossingen praten”, zegt hij.

Bredere interpretatie

Suriname heeft hem verrast. “Ik wist al dat er hier heel wat musea zijn en ik was aangenaam verrast door het verschil in omvang en thema’s. Het was spannend om te zien hoeveel er gebeurt.” Daarnaast viel hem de openheid op waarmee mensen met elkaar praten over erfgoed en geschiedenis.

Tegelijkertijd ziet hij kansen voor nauwere samenwerking tussen musea, erfgoedinstellingen en gemeenschappen. “Hoewel het belangrijk is om te kijken naar wat er internationaal gebeurt, is het wellicht ook zinvol om meer gebruik te maken van elkaars kennis en zelfs nog beter in te zoomen op wat er in de regio gebeurt. Ik vraag me af of mensen genoeg samen optrekken. Elke instelling heeft haar eigen expertise. Juist door die kennis te delen, wordt het geheel sterker.”

Die gedachte vormde de kern van zijn lezingen. Voor Modest is een museum van de eenentwintigste eeuw veel meer dan een plek waar collecties worden beheerd. Het is een maatschappelijke ruimte waar verschillende perspectieven samenkomen en waar gemeenschappen meebepalen hoe hun erfgoed wordt verteld.

De nieuwe definitie van de ‘International Council of Museums’ (ICOM), die musea omschrijft als toegankelijke en inclusieve instellingen die samenwerken met gemeenschappen op het gebied van educatie, kennisdeling en maatschappelijke reflectie, ziet hij als een uitnodiging. “De vraag is niet hoe een Europees museum eruitziet, maar wat de betekenis van een museum is in de context van de regio, naar de behoeften van de lokale gemeenschap. We moeten kritisch staan tegenover de internationaal vastgestelde normen voor wat een museum precies is. Deze normen kunnen koloniaal van aard zijn en moeten worden gedekoloniseerd. We moeten afwegen tegen de lokale geschiedenis, omstandigheden en de mogelijkheden binnen de samenleving zelf”, zegt Modest. Die visie probeert het Wereldmuseum ook in de praktijk te brengen.

Als beheerder van een van de grootste Surinamecollecties van Europa betrekt het museum steeds vaker nazaten en gemeenschappen bij de interpretatie van collecties. “We vragen niet alleen: wat is dit voor object? Maar ook: welk verhaal hoort erbij? Hoe moet je ervoor zorgen? Zijn er rituelen die daarbij horen? Mag iedereen het object zien? Ook dat soort kennis hoort thuis in een museum.”

Geschiedenis verdiepen

Die samenwerking met gemeenschappen heeft ook gevolgen voor de manier waarop geschiedenis wordt verteld. “Als je kijkt naar de geschiedenis van de twintigste eeuw, lijken vooral mannen een rol te hebben gespeeld, bijvoorbeeld in de politiek of kunst. Maar vrouwen waren er wel degelijk. Wie waren zij? Waar is hun werk? Dat is wat historici doen. Niet de geschiedenis vervalsen, maar haar verdiepen.” Diezelfde benadering geldt ook voor museumcollecties en historische ’s.

Beelden van naakte bewoners uit het binnenland, die vroeger zonder veel context werden getoond, vragen vandaag om een andere afweging. Musea moeten zich afvragen hoe zulke ’s worden ervaren door de gemeenschappen die erin worden afgebeeld. “Wij willen dat iemand uit Suriname een tentoonstelling in Amsterdam bezoekt en zich herkent in de manier waarop zijn geschiedenis wordt verteld. Niet dat die persoon met pijn weer naar buiten loopt.”

Een museum is voor Modest dan ook geen losstaand onderwerp. De discussie over erfgoed, restitutie en geschiedschrijving hangen nauw samen met de bredere vraag: welke koloniale systemen werken vandaag nog altijd door? Tijdens zijn lezingen verwees hij daarvoor onder meer naar het visumbeleid van Europese landen en de Verenigde Staten van Amerika ten opzichte van voormalige gekoloniseerde landen.

“Die gebouwen zijn misschien gebouwd in een koloniale samenleving, maar ze zijn niet gebouwd dóór de plantage-eigenaren. Ze zijn gebouwd door de handen, kennis en het vakmanschap van tot slaafgemaakten”

Modest: “Als je een systeem wilt doorbreken om tot meer gelijkwaardigheid te komen, moet je eerst kijken welk deel van dat systeem nog steeds overeind staat. Een groot deel van de ongelijkheid is niet verdwenen. De vraag is waarom dat zo is.” Daarbij wijst hij op economische machtsverhoudingen en verschillen in welvaart. “Sommigen noemen dat kapitalisme. Maar voor mij zijn kolonialisme en kapitalisme niet van elkaar te scheiden. Kolonialisme en slavernij waren een vorm van raciaal kapitalisme; een economisch systeem dat gebaseerd was op raciale ideeën. Als je dat uit elkaar haalt, begrijp je niet hoe de ongelijkheid is ontstaan.”

Teruggave objecten

Ook het debat over slavernij en contractarbeid bekijkt hij vanuit dat bredere perspectief. Het heeft weinig zin om een rangorde aan te brengen in historisch leed. “Het doel is niet om te zeggen dat het ene erger was dan het andere. Dan maak je een hiërarchie van leed. Je moet begrijpen hoe het systeem werkte en welke onderdelen daarvan bleven bestaan.” Diezelfde filosofie komt terug in de manier waarop Modest naar restitutie kijkt.

Het debat gaat volgens hem te vaak over de vraag óf objecten moeten worden teruggegeven, terwijl de belangrijkere vraag moet zijn wat er daarna gebeurt. “Als Suriname besluit dat een object terugkomt, is het niet aan Nederland om te bepalen wat ermee gebeurt. Misschien hoort het in een museum. Maar misschien ook in een dorpshuis of terug in een gemeenschap waar het nog steeds een rituele betekenis heeft. Dat is niet onze beslissing.” Daarmee wil hij ook een hardnekkig misverstand wegnemen of Suriname wel klaar is om koloniale objecten terug te ontvangen. “Daar gaat het niet om. De vraag is: wat hebben mensen hier nodig om zelf keuzes te maken? Dat kan ondersteuning zijn bij conservering, onderzoek of kennisuitwisseling.

Uiteindelijk gaat het om de onafhankelijkheid van de gemeenschap die beslist.” Daar hoort volgens hem nog een tweede misvatting bij: dat een goed museum er hetzelfde uit zou moeten zien als een museum in Europa. “De standaarden die hier worden ontwikkeld, hoeven niet de standaarden van Nederland te zijn. Dat kan ook niet. Je hebt hier een ander klimaat, andere middelen en andere behoeften. De vraag is niet hoe je een Nederlands museum kopieert, maar wat voor museum Suriname zelf wil zijn.”

Kennis en vakmanschap

Die andere manier van kijken beperkt zich niet tot museumcollecties. Ook gebouwd erfgoed vraagt om een nieuwe interpretatie. De historische binnenstad van Paramaribo laat ook goed zien hoe een andere blik op erfgoed kan leiden tot nieuwe verhalen.

Sinds Unesco het gebied op de lijst van bedreigd werelderfgoed plaatste, gaat het debat vooral over het behoud van de koloniale panden. Modest kijkt daar anders naar. “Die gebouwen zijn misschien gebouwd in een koloniale samenleving, maar ze zijn niet gebouwd dóór de plantage-eigenaren. Ze zijn gebouwd door de handen, de kennis en het vakmanschap van tot slaafgemaakten.” Die kennis en het vakmanschap verdienen volgens hem meer aandacht. “Als je zo’n gebouw opnieuw interpreteert, gaat het niet alleen over de stijl. Zelfs die stijl laat zich niet vervangen als puur Europees of Afrikaans, maar is juist hier ontstaan, onder de omstandigheden van deze plek. Het gaat over de expertise, de wijsheid en de creativiteit van de mensen die het hebben gebouwd. Dat verhaal vertellen we nog veel te weinig.”