Domheid regeert

door

GANGA / Sharda Ganga

Democratieën worden niet om zeep geholpen door autocratische leiders alleen. We wisten allemaal al dat die geholpen worden door handlangers op cruciale posities die zich zo snel mogelijk op de schoot van de leiders manoeuvreren, vaak genoeg mensen met kapitaal, soms een paar rechters, zoals we dat zagen in Hongarije, en nu in de VS. Ze zagen maar al te gewillig aan de poten van de democratische rechtsstaat. Maar nu is er luid en duidelijk bewijs van hoezeer de autocraten vooral ook domme mensen nodig hebben.

Eén van de grootste genoegens in mijn leven is als één van mijn vermoedens bevestigd wordt door wetenschappers. Als mensen die veel slimmer zijn dan ik, iets schrijven of vertellen en ik denk: precies dat! Ze geven woorden aan wat ik niet onder woorden kon brengen, ze verbinden de losse stukjes, leggen de puzzel die ik niet kon leggen.

“Autoritaire leiders hebben dus niet alleen machtige bondgenoten nodig, maar ook veel lagere ambtenaren, politieagenten, militairen, rechters en bureaucraten die bereid zijn ‘het vuile werk’ te doen”

Zo las ik deze week over een onderzoek naar de uitholling van democratieën door ‘gewone’ mensen. Twee wetenschappers, Adam Scharpf and Christian Glassel, schreven een boek ‘Making a career in a dicatatorschip’. Ik las de boekbespreking en het was een feest van herkenning. Een pijnlijk feest, dat wel.

De schrijvers werden geïnspireerd door een losse uitspraak van een Argentijnse functionaris, namelijk dat tijdens de militaire dictatuur de mensen van de ‘intelligence’ (inlichtingen) dienst die de smerigste karweitjes opknapten in essentie idioten waren. Dat het gros van de geheime dienst van de junta bestond uit incompetente mislukkelingen, ‘losers’.

Ze waren niet in staat om op een normale manier carrière te maken in het leger, want ze waren er te lui of te dom voor. Nu zagen ze een uitweg. Ze solliciteerden naar de afdeling die het smerigste werk deed, de doodseskaders, de martelingen, de verdwijningen. Daar werden ze welkom geheten, en ze klommen in rang op een wijze waar ze nooit eerder van hadden kunnen dromen.

Autoritaire leiders hebben dus niet alleen machtige bondgenoten nodig, maar ook veel lagere ambtenaren, politieagenten, militairen, rechters en bureaucraten die bereid zijn ‘het vuile werk’ te doen. Het zijn juist middelmatige of slecht presterende werknemers die bereid zijn mee te werken aan repressie, marteling en onderdrukking, kortom aan het instand houden van een regime.

Veel mensen die ondemocratische systemen ondersteunen doen dat niet uit extremisme of ideologie, maar uit opportunisme, frustratie of ambitie. Ze zouden nooit de posities kunnen bereiken als ze geen gebruik maken van wat de schrijvers noemen ‘parallelle carrièreladders’. Autoritaire systemen bouwen instellingen waar loyaliteit belangrijker is dan competentie.

De schrijvers benadrukken  dat democratieën vaak niet kapotgaan door één grote staatsgreep, maar langzaam van binnenuit worden uitgehold door gewone mensen in gewone functies. Moderne autoritaire systemen beginnen vaak via verkiezingen, gevolgd door institutionele manipulatie en het uithollen van checks and balances. Democratieën, zeggen zij, sterven niet alleen via staatsgrepen of tanks op straat, maar via benoemingen, promoties, bureaucratie en personeelsbeleid.

Zelfs sterke formele systemen kunnen worden uitgehold wanneer promoties, benoemingen en bescherming gebaseerd zijn op loyaliteit in plaats van professionaliteit, integriteit en onafhankelijkheid. Kortom, domheid, luiheid en middelmatigheid zijn enorme gevaren als het gaat om democratie. Kijkt u om zich heen, en u ziet: we zijn al decennia het levende bewijs van die theorie.

gangadwt@gmail.com