DNA als sleutel tot het verleden: lezing over genetische geschiedenis

“Ik bestudeer de menselijke geschiedenis vanuit een genetisch perspectief. Daarbij gebruik ik DNA, vooral zogenoemd oeroude DNA, dat we halen uit menselijke resten die bij archeologische opgravingen zijn gevonden.” Dit zegt archeo-geneticus Kathrin Nägele van het Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology in Leipzig (Duitsland), een toonaangevend centrum voor onderzoek naar de menselijke geschiedenis. Ze sprak tijdens een lezing, die dinsdag werd gehouden in het Nationaal Archief Suriname op initiatief van het directoraat Cultuur en de Archeologische Dienst van het ministerie van Onderwijs, Wetenschap en Cultuur. De centrale vraag bij de inleiding was hoe met behulp van DNA het verhaal van de mensheid kan worden gereconstrueerd.

Tekst en beeld Tascha Aveloo

Het verblijf van Nägele in Suriname is niet gericht op het uitwisselen van kennis, maar de rol verkennen die het land kan spelen in het ontrafelen van de vroege geschiedenis en genetische verbanden in de regio. Nägele leidt in haar thuisland de onderzoeksgroep Tropical Archeogenomics, de enige in de wereld die zich richt op genetisch onderzoek in tropische gebieden. Haar komst naar Suriname maakt deel uit van een breder internationaal samenwerkingsproject op het gebied van archeologie en genetisch onderzoek.

“Ik raakte gefascineerd door mijn eigen baby. Sommige reflexen bij baby’s zijn overblijfselen van onze evolutie. Dat bracht me ertoe meer te lezen over menselijke geschiedenis”

Ze legde dinsdag uit hoe genetisch onderzoek werkt en welke inzichten het kan opleveren, citeerde uit eigen studies en ging in op de plannen voor onderzoek in Suriname. Door het opgegraven DNA te analyseren en te vergelijken met dat van zowel hedendaagse als historische populaties, kunnen onderzoekers migratiepatronen en onderlinge relaties reconstrueren. “Zo kunnen we begrijpen waar mensen vandaan kwamen, hoe ze zich verplaatsten en hoe ze met elkaar in contact stonden. Het zijn als het ware echo’s van het verleden die we terugzien in het heden.”

Suriname mogelijk ontbrekende schakel

Tijdens haar verblijf in Suriname praat ze met lokale instellingen, zoals de Vereniging van Inheemse Dorpshoofden in Suriname. In dat kader heeft ze een presentatie verzorgd voor vertegenwoordigers van diverse inheemse organisaties om hen te informeren over haar werkzaamheden in Suriname.

Een belangrijk onderdeel van het komende onderzoek in Suriname is de samenwerking met inheemse gemeenschappen. “De resten die we willen bestuderen, zijn van pre-koloniale voorouders. Daarom is het essentieel dat we transparant zijn en het onderzoek op een respectvolle manier uitvoeren.”

Ze benadrukt dat genetisch onderzoek ook gevolgen kan hebben voor hedendaagse identiteitsvraagstukken. “Ik wil samen met gemeenschapsleiders bespreken hoe we dit onderzoek zo kunnen doen dat het niemand schaadt en dat alles vanuit een klimaat van respect plaatsvindt.”

Nägele stelt dat genetisch onderzoek in tropische gebieden niet eenvoudig is. “In tropische regio’s breekt DNA veel sneller af dan in gematigde gebieden als Europa. Pas relatief recent is het mogelijk geworden om DNA te winnen uit oude resten.” Dit soort onderzoek heeft nieuwe deuren geopend.

Haar werk begon in gebieden in de Stille Oceaan en breidde zich later uit naar het Caribisch Gebied en de Amazone. Het huidige bezoek aan Suriname is onderdeel van een groter onderzoek naar de verbinding tussen de Amazone en het Caribisch Gebied. “Tijdens onderzoek op Trinidad en Tobago zagen we genetische connecties met ander genetisch materiaal gevonden bij de monding van de Amazone. Om die relatie echt te begrijpen, moeten we de ‘lege plekken’ daartussen opvullen. En daar hoort de regio van de Guyana’s bij.”

Suriname speelt daarin mogelijk een sleutelrol. “Ik vermoed dat de verbinding, die ontbrekende schakel, hier ligt, maar dat weten we nog niet zeker. Dat is precies wat ik wil onderzoeken.”

Handleiding van het lichaam

Centraal in het onderzoek staat het begrip genoom. Dat is het volledige pakket aan genetische informatie van een mens. “Je kunt het zien als een handleiding van het lichaam. Het beschrijft hoe we eruitzien en hoe ons lichaam functioneert.”

Hoewel ieder individu uniek is, is het DNA van mensen wereldwijd voor meer dan 99,9 procent identiek. De kleine verschillen maken het mogelijk om verwantschappen en migratiegeschiedenis te analyseren.

Met behulp van oeroude DNA kunnen onderzoekers zowel grote als kleine vragen beantwoorden. Op macroniveau gaat het om de vraag hoe bevolkingsgroepen zich tot elkaar verhouden. “We willen begrijpen hoe mensen in Suriname zich in het verleden verhielden tot groepen in omliggende regio’s, zoals de Amazone en het Caribisch Gebied.”

Maar ook op individueel niveau levert DNA verrassende inzichten op. Zo kan worden bepaald of iemand biologisch man of vrouw was en kunnen zelfs familiebanden binnen een begraafplaats worden gereconstrueerd en worden vastgesteld of mensen broers, zussen of anders waren verwant.

De onderzoekster noemt het belangrijk dat onderzoek zich niet beperkt tot het verleden. “Als mensen hebben we de neiging om ons te willen verbinden met onze voorouders.” Dat is volgens haar bijvoorbeeld te zien in de populariteit van genealogisch onderzoek en DNA-tests.

Daarnaast ziet zij een bredere maatschappelijke relevantie. “Vandaag de dag zien we veel diversiteit in culturen en identiteiten. Maar als je naar het verleden kijkt, zie je dat niets ooit vaststaand is geweest. Menselijke groepen zijn altijd veranderd en met elkaar vermengd.”

Ze waarschuwt dat het verkeerd is menselijke verschillen te gebruiken om groepen tegenover elkaar te zetten. “Onze geschiedenis laat juist zien dat verandering en vermenging ons hebben geholpen te overleven. Dat is een belangrijke les, zeker in een tijd van mondiale uitdagingen zoals klimaatverandering.”

Erfgoed onder druk

Klimaatverandering en menselijke activiteiten vormen ook een bedreiging voor archeologisch erfgoed. “Erosie en grootschalige landbouw kunnen archeologische vindplaatsen beschadigen. Soms worden resten daardoor juist zichtbaar, maar het blijft een risico voor het behoud van ons erfgoed.” Voor archeologen betekent dit dat veldwerk steeds uitdagender wordt, terwijl genetici afhankelijk zijn van hun vondsten.

Nägele is haar carrière begonnen als marien bioloog. Dat is een onderzoeker naar het leven in de zee. Haar interesse in menselijke geschiedenis ontstond later. “Ik raakte gefascineerd door mijn eigen baby. Sommige reflexen bij baby’s zijn overblijfselen van onze evolutie. Dat bracht me ertoe meer te lezen over menselijke geschiedenis.”

Die interesse groeide uit tot een nieuwe carrière. Zij ontdekte dat DNA van voorouders kon worden bestudeerd. “Dat vond ik zo fascinerend dat ik besloot mijn kennis van genetica toe te passen op mensen in plaats van mariene soorten.”

Met haar werk hoopt ze niet alleen wetenschappelijke kennis te vergroten, maar ook bij te dragen aan een breder begrip van de gedeelde menselijke geschiedenis. “Het verleden laat zien dat we altijd in beweging zijn geweest. En dat is misschien wel de belangrijkste les voor de toekomst.”