DE ZAAK-LEYSNER: WANNEER WORDT ONGELIJKE RECHTSBEDELING KLASSENJUSTITIE?

door

De vermissing van Rodney Leysner heeft Suriname diep geschokt. Wat aanvankelijk een vermissingszaak leek, is uitgegroeid tot een zwaar strafrechtelijk onderzoek. Een voertuig dat aan Leysner wordt gelinkt, werd uitgebrand en geplet in een zwampgebied aangetroffen. Van Leysner zelf ontbreekt nog steeds ieder spoor. Inmiddels zijn drie verdachten aangehouden en blijven zij in verzekering. Een vierde verdachte, Ryan Torilal, werd eerder door de politie gehoord, maar zou op dat moment nog niet de status van verdachte hebben gehad. Nadat volgens de politie nieuwe feiten en omstandigheden aan het licht kwamen, veranderde dat. De procureur-generaal gelastte vervolgens de opsporing, aanhouding en voorgeleiding wegens verdenking van onder meer moord, doodslag, opzettelijke vrijheidsberoving, begunstiging en deelname aan een criminele organisatie. Torilal is inmiddels voortvluchtig. De politie kwalificeert hem als vuurwapen- en vluchtgevaarlijk. Daarmee ontstaat een uiterst ongemakkelijke vraag: Waarom werden drie verdachten vastgezet, terwijl Torilal — hoewel hij volgens de autoriteiten inmiddels als een ernstig gevaar voor het onderzoek wordt beschouwd — aanvankelijk de gelegenheid kreeg, zich vrij rond te bewegen? Die vraag is niet hetzelfde als de bewering dat Torilal is bevoordeeld. Evenmin betekent zij dat hij schuldig is. De onschuldpresumptie geldt voor alle verdachten. Maar juist daarom moeten politie en Openbaar Ministerie inzicht geven in de criteria die zij hebben gehanteerd. Gelijke behandeling voor de wet betekent niet dat iedereen onder alle omstandigheden identiek moet worden behandeld. Het betekent wel dat verschillen in behandeling objectief, juridisch en controleerbaar moeten worden gemotiveerd.
De ontbrekende tijdlijn
De publieke informatie laat een cruciale tijdlijn onverklaard. Wanneer werd Torilal precies gehoord? Over welke informatie beschikten de politie en het OM op dat moment al over de vermissing, de afspraak in Saramacca en het aangetroffen voertuig? Wanneer kreeg hij officieel de status van verdachte? Welke nieuwe feiten hebben die omslag veroorzaakt? En waarom werd hij niet onmiddellijk aangehouden toen het onderzoek zich ontwikkelde in de richting van een mogelijk levensdelict? Dat zijn geen details. In een strafrechtelijk onderzoek kunnen uren en dagen van doorslaggevende betekenis zijn. Een verdachte kan bewijsmateriaal vernietigen, getuigen beïnvloeden, medeverdachten waarschuwen of het land verlaten. Wanneer de politie achteraf stelt dat iemand vuurwapen- en vluchtgevaarlijk is, moet worden uitgelegd, wanneer dat risico bekend werd en welke maatregelen toen zijn genomen.
Het publiek heeft recht op duidelijkheid over de volgorde van de beslissingen:
– Wanneer ontstond de verdenking?
– Wanneer werd het OM geïnformeerd?
– Wie nam het besluit om niet onmiddellijk tot aanhouding over te gaan?
– Welke risicoanalyse lag daaraan ten grondslag?
– Is nagegaan of informatie uit het onderzoek naar Torilal is gelekt?
– Zijn voor alle vier verdachten dezelfde maatstaven toegepast?
Zolang daarop geen antwoord komt, blijft de indruk bestaan dat de ene verdachte sneller en harder door het strafrecht is geraakt dan de andere.
Discretionaire macht en klassenjustitie. De politie en het OM beschikken over discretionaire ruimte. Zij beslissen wie als getuige, informant of verdachte wordt behandeld. Zij bepalen mede wanneer iemand wordt aangehouden, wanneer een opsporingsbevel wordt uitgevaardigd en welke informatie naar buiten wordt gebracht. Die discretionaire ruimte is noodzakelijk voor effectief politiewerk, maar zij brengt ook risico’s met zich mee. In samenlevingen met zwakke instituties, beperkte controle en sterke informele netwerken kan discretionaire macht leiden tot selectieve rechtshandhaving. Klassenjustitie ontstaat niet uitsluitend wanneer een rechter iemand vanwege zijn afkomst of vermogen anders behandelt. Zij kan al eerder ontstaan: bij het eerste politiecontact, bij de beoordeling van een verdenking, bij het besluit om iemand wel of niet aan te houden, of bij de keuze om iemand aanvankelijk buiten het formele verdachtenkader te houden. Macht werkt bovendien niet altijd via een direct politiek bevel. Soms werkt zij subtieler: door voorzichtigheid, uitstel, institutionele terughoudendheid of het voordeel van de twijfel dat vooral aan maatschappelijk invloedrijke personen wordt gegund. De minder machtige verdachte krijgt vaak onmiddellijk het etiket ‘risico’. De invloedrijke verdachte krijgt eerst ruimte, uitleg en tijd. Dat is precies waarom deze zaak zoveel maatschappelijke onrust veroorzaakt. Ryan Torilal is geen onbekende naam. Hij is ondernemer en een bekend figuur binnen de sportwereld. Dat zegt niets over zijn schuld of onschuld. Maar het betekent wel dat politie en OM extra overtuigend moeten aantonen, dat zijn maatschappelijke positie geen invloed heeft gehad op de wijze waarop tegen hem is opgetreden.
De ongelijke procesposities. De publiek bekende procesposities zijn opvallend verschillend: de drie andere verdachten zitten vast en hun vrijheidsbeneming is door de rechter-commissaris getoetst. Torilal werd eerder gehoord, zonder onmiddellijk te worden aangehouden. Daarna werd hij alsnog als verdachte aangemerkt en officieel gezocht, maar inmiddels was hij verdwenen. Dat roept niet alleen vragen op over Torilal, maar ook over het functioneren van de opsporingsketen. Als het gaat om een ernstige verdenking waarbij de politie spreekt over vuurwapen- en vluchtgevaar, hoe kan het dan gebeuren dat een verdachte tussen het moment van de verdenking en het formele opsporingsbevel, uit beeld raakt?
Wie is verantwoordelijk voor die vertraging? De politie? Het OM? Een gebrekkige communicatie tussen beide instanties? Of was er sprake van een bewuste onderzoeksstrategie die achteraf verkeerd heeft uitgepakt?
Het OM kan zich niet uitsluitend verschuilen achter het argument dat het onderzoek nog loopt. Geheimhouding kan noodzakelijk zijn, maar geheimhouding mag niet betekenen dat iedere kritische vraag wordt afgewezen. Zeker niet wanneer de staat drie personen van hun vrijheid berooft en een vierde persoon, die later met buitengewoon ernstige feiten in verband wordt gebracht, de gelegenheid heeft gehad om voortvluchtig te worden.
Vergelijkbare behandeling als lakmoesproef. De geloofwaardigheid van het strafrecht wordt niet alleen bepaald door de vraag of er uiteindelijk een veroordeling volgt. Zij wordt ook bepaald door de vraag of burgers kunnen zien dat vergelijkbare zaken volgens vergelijkbare maatstaven worden behandeld. Daarom moet de handelwijze in deze zaak worden vergeleken met eerdere Surinaamse zaken waarin verdachten werden gelinkt aan ernstige geweldsdelicten, georganiseerde criminaliteit, corruptie of financieel-economische criminaliteit. Wie wordt in dergelijke zaken onmiddellijk aangehouden? Wie mag eerst naar huis? Welke verdachten worden publiekelijk gesignaleerd? Welke verdachten krijgen bescherming van procedurele terughoudendheid? En welke verdachten worden vanaf het eerste moment als gevaar voor de samenleving gepresenteerd? Wanneer die vergelijking structureel laat zien dat arme, onbekende of sociaal kwetsbare verdachten sneller worden opgesloten, terwijl personen met status, geld of connecties meer ruimte krijgen, is de conclusie onontkoombaar: dan werkt het strafrecht niet langer uitsluitend als instrument van gerechtigheid, maar ook als instrument van sociale selectie.
Rechtvaardigheid vereist verantwoording. De zaak-Leysner vraagt vanzelfsprekend allereerst om de waarheid over het lot van Rodney Leysner. Zijn familie en naasten hebben recht op duidelijkheid. De samenleving heeft recht op een zorgvuldig en effectief onderzoek. Maar de samenleving heeft óók recht op een politie en een OM die controleerbaar, professioneel en onpartijdig handelen. Daarom moeten de autoriteiten antwoord geven op ten minste de volgende vragen:
– Waarom werd Torilal aanvankelijk niet als verdachte aangemerkt?
– Welke concrete feiten veranderden zijn juridische positie?
– Wanneer werd het OM op de hoogte gesteld?
– Waarom volgde niet onmiddellijk een aanhouding?
– Was er sprake van een informatielek?
– Zijn voor alle verdachten dezelfde criteria gehanteerd met betrekking tot vluchtgevaar en onderzoeksgevaar?
– Waarom werden drie verdachten vastgezet terwijl één verdachte de kans kreeg uit beeld te verdwijnen?
– Is onderzocht of zakelijke, politieke of persoonlijke netwerken invloed hebben gehad?
– Wie draagt verantwoordelijkheid wanneer een dergelijke vertraging het onderzoek heeft geschaad?
– Welke onafhankelijke controle vindt plaats op de beslissingen van politie en OM?
Deze vragen zijn geen verdediging van Ryan Torilal en evenmin een veroordeling van de drie andere verdachten, maar vloeien voort uit het beginsel van gelijkheid voor de wet.
Een rechtsstaat moet niet alleen streng zijn, maar vooral rechtvaardig. Niet alleen daadkracht tonen, maar ook uitleg geven. Niet alleen verdachten opsporen, maar ook aantonen dat de opsporing vrij is van willekeur, selectiviteit en politieke beïnvloeding.
Het grootste gevaar voor de rechtsstaat is niet uitsluitend dat een verdachte vlucht. Het is ook dat burgers gaan geloven dat rechtshandhaving afhankelijk is van geld, status, afkomst of connecties. Wanneer dat vertrouwen verdwijnt, verliest niet alleen het OM zijn geloofwaardigheid. Dan verliest de samenleving haar vertrouwen in de belofte dat het recht voor iedereen gelijk is. De zaak-Leysner moet daarom niet alleen leiden tot de opsporing van een voortvluchtige verdachte. Zij moet ook leiden tot een onafhankelijk onderzoek naar de vraag hoe politie en OM hun beslissingen hebben genomen. Alleen zo kan worden voorkomen dat de verdenking van klassenjustitie uitgroeit tot een nieuwe beschadiging van de Surinaamse rechtsstaat.
Drs. Ing. Colvin Overdiep MPhil
Criminoloog/ Onderzoeker en Autonoom Denker
The post DE ZAAK-LEYSNER: WANNEER WORDT ONGELIJKE RECHTSBEDELING KLASSENJUSTITIE? ..