De oorlog om de petrodollar — waarom Venezuela meer is dan een geopolitieke voetnoot

door

INGEZONDEN

De recente intensivering van de spanningen rond Venezuela voedt een breed debat over de werkelijke drijfveren van grootmachtenpolitiek. Eén narratief — dat van de verdediging van het ‘petrodollarsysteem’ — wint aan terrein. Volgens voorstanders is de confrontatie minder een kwestie van democratie of drugsbestrijding en meer een strijd om het mondiale monetaire voorrecht dat de Verenigde Staten al een halve eeuw geniet. In deze kritische analyse wordt de vraag gesteld: welke elementen zijn feitelijk onderbouwd, welke zijn speculatief en wat betekenen zij voor de toekomst van de mondiale orde?

Achtergrond: het petrodollarsysteem en zijn belangDe term ‘petrodollar’ verwijst naar de praktijk waarbij olie doorgaans in Amerikaanse dollars wordt verhandeld, een systeem dat sinds de jaren zeventig de internationale vraag naar dollars heeft versterkt. De overeenkomst tussen de Verenigde Staten en enkele olieproducerende staten — met name Saoedi-Arabië — speelde een belangrijke rol bij de institutionalisering van deze praktijk. Het resultaat was een aanzienlijke en blijvende vraag naar dollars, wat Washington een structureel voordeel opleverde: eenvoudigere financiering van handelstekorten, een sterke positie voor Amerikaanse kredietverlening en een substantiële geopolitieke hefboom.

Venezuela beschikt over grote bewezen olievoorraden en heeft, vooral sinds het bewind van Hugo Chávez, gezocht naar alternatieve markten en betalingsmechanismen. In jaren van sancties en internationale isolatie probeerde Caracas transacties in andere valuta — zoals de yuan, de euro en soms nationale valuta — te bevorderen en zocht het nauwere economische banden met China, Rusland en regionale bondgenoten. Dat betekent dat Venezuela in theorie een rol kan spelen in ontwikkelingen die gericht zijn op meer diversificatie buiten de dollar.

Historische precedenten en de controverseBekende casestudies — Irak (2003) en Libië (2011) — worden vaak aangehaald als voorbeelden waarbij economische of monetaire motieven een rol zouden hebben gespeeld naast politieke en veiligheidsargumenten. Kritische historici en analisten wijzen er terecht op dat dergelijke interventies multicausaal zijn: strategische belangen, regimebeleid, veiligheidsrisico’s en binnenlandse politiek grijpen in elkaar. Het is te simplistisch om complexe militaire ingrepen uitsluitend te reduceren tot de verdediging van de dollar; toch is het plausibel dat economische belangen, waaronder het behoud van de dollarpositie, mede hebben meegewogen in de besluitvorming.

De wereldwijde financiële infrastructuur is bovendien in beweging. China heeft systemen ontwikkeld om valutatransacties buiten traditionele westerse netwerken mogelijk te maken, zoals CIPS en experimenten met digitale valuta. BRICS-landen bespreken alternatieve betalingsmechanismen en sommige producenten experimenteren met handel in niet-dollarmunten. Deze ontwikkelingen zijn cumulatief en kunnen — vooral wanneer zij gesynchroniseerd en schaalbaar zijn — het relatieve belang van de dollar geleidelijk verminderen. Dit proces verloopt echter traag en fragmentarisch en is sterk afhankelijk van vertrouwen, liquiditeit en institutionele stabiliteit.

Wat zegt het narratief over Venezuela?Het argument dat Venezuela ‘de aanleiding’ of ‘de drijvende factor’ zou zijn achter hardere Amerikaanse maatregelen omdat het het petrodollarsysteem dreigt te ondermijnen, is overtuigend als hypothese, maar onvoldoende aangetoond als exclusieve verklaring. Venezuela’s bereidheid om olie in andere valuta te verhandelen en nauwere banden aan te knopen met rivalen van de Verenigde Staten vormt onmiskenbaar een alarmsignaal voor Washington en kan verklaren waarom Caracas als strategisch uiterst gevoelig wordt beschouwd. Tegelijkertijd bestaan er ook juridische, diplomatieke en binnenlandse verklaringen voor het Amerikaanse beleid die niet uitsluitend uit monetair machtsbeheer voortkomen.

Risico’s en geopolitieke gevolgenWanneer militaire of paramilitaire middelen worden ingezet om economische doelen te bereiken, zijn de gevolgen verstrekkend. Het kan leiden tot het bestendigen van vijandschappen, het versnellen van alternatieve financiële netwerken en het versterken van coalities die zich expliciet tegen de dollarhegemonie keren. Een strategie die op korte termijn voordelen oplevert, kan op middellange termijn de institutionele basis van dat voordeel ondermijnen. Bovendien is het gebruik van geweld als instrument van monetaire dominantie moreel en juridisch controversieel en diplomatiek isolerend.

Het petrodollarnarratief biedt een scherp analytisch instrument om geopolitieke gebeurtenissen te duiden, maar vraagt om nuance. Economische belangen en monetaire privileges spelen onmiskenbaar een rol in de buitenlandse beleidsvorming, maar zelden als enige, doorslaggevende factor. Voor beleidsmakers en opinieleiders ligt hier een dubbele les. Enerzijds vereist het behoud van stabiele internationale betalingssystemen dialoog en institutionele aanpassing, niet louter militair overwicht. Anderzijds vraagt de groeiende fragmentatie van financiële netwerken om serieuze diplomatieke aandacht. Een wereld waarin munten en markten met wapens worden afgedwongen, is een wereld waarin de regels van de internationale economie sneller veranderen dan veel gevestigde machten wenselijk achten. Dat vormt de kern van de strategische spanning rond Venezuela — en mogelijk een voorbode van een bredere herverdeling van economische macht. Wat volgt, hangt af van keuzes: verdedigen we bestaande privileges met geweld, of zoeken we naar nieuwe, gedeelde instituties die stabiliteit en voorspelbaarheid bieden voor alle spelers?

Colvin Overdiep

De redactie van de Ware Tijd stelt lezers in de gelegenheid stukken in te zenden ter publicatie. In principe worden alle ingezonden artikelen opgenomen, tenzij de inhoud schadelijk, kwetsend of beledigend is voor derden. Stukken die worden geplaatst komen niet noodzakelijkerwijs overeen met de mening van de Ware Tijd. De redactie behoudt zich het recht voor om stukken niet te plaatsen, of in te korten of te redigeren zonder dat die uit hun context worden gehaald.