De losbandige wereld van 2026 (deel 6)

door

Machtsspel in Guiana-regio: Suriname slaapt met de rug naar Zuid-Amerika

De uitdagingen in landen van de Guiana-regio – Frans-Guyana, Suriname, Brazilië, Guyana en Venezuela – staan in een nieuw economisch, ecologisch en politiek krachtenveld, met offshore oliewinning en olievloek om de hoek. Naast de enorme biodiversiteit is dit gebied ook rijk aan delfstoffen. De huidige uitdagingen in dit deel van de Amazone houden verband met het spanningsveld tussen de exploitatie van niet duurzame delfstoffen/koolwaterstoffen en natuurbehoud. Brazilië, China, Frankrijk en de Verenigde Staten (VS) spelen in dit krachtenveld een hoofdrol.

Tekst Jack Menke

In de Guiana-regio, het vroegere Eldorado, voltrekt zich een hernieuwde rivaliteit tussen grootmachten, terwijl de volken in dit gebied hun ontwikkelingspad zoeken. De rivaliteit betreft economische en militair-strategische kwesties. Zo sloot bijvoorbeeld China binnen zijn Belt and Road-strategie in 2018 intentie overeenkomsten met Suriname en Guyana. De overeenkomsten betreffen het stimuleren van economische samenwerking en het verbeteren van de infrastructuur, waaronder wegen, havens, bruggen, de burgerluchtvaart en energienetwerken. Ook de Verenigde Staten zijn economisch – onder meer met olie multinational Exxon in Guyana – militair en politiek aanwezig.

De recente invasie van de VS in Venezuela is onderdeel van een groter machtsspel in onze regio. Frankrijk tracht in de Guiana-regio haar invloed te vergroten via Frans-Guyana, een overzees gebied dat strategisch belangrijker wordt. De ongekende militarisering in Frans-Guyana spreekt boekdelen. De Franse strijdkrachten zijn betrokken bij bescherming van het ruimtevaartcentrum in Kourou en het beveiligen van economische activiteiten in vooral de goud- en visserijsector. De opkomst van Guyana en Suriname als regionale oliegiganten heeft de belangstelling van multinationals voor de zeebodem van de economische zones weer aangewakkerd.

Het Franse TotalEnergies investeerde meer dan tien miljard dollar in het offshore-olieproject GranMorgu in Suriname. Frans-Guyana vormt tevens een strategisch steunpunt waarmee Frankrijk zijn belangen in de Guiana-regio uitbreidt buiten de overzeese gebieden. Nu de VS Monroe-doctrine weer in opmars is tonen Franse strijdkrachten hun bezorgdheid over het beleid van de regering-Trump en de bedreigingen voor de Franse belangen in de Guiana-regio.

Olie en olievloek

Met de opkomst van offshore-olie in Guyana en Suriname doemt de grondstoffenvloek weer op. Deze vloek doet zich voor wanneer een land al zijn productiemiddelen richt op niet-hernieuwbare sectoren zoals olie, en investeringen in andere potentieel levensvatbare economische sectoren verwaarloost. De bauxiet- en goudindustrie in Guyana en Suriname en de offshore olie industrie in Venezuela zijn voorbeelden. De winning van deze mineralen ging gepaard met stagnatie of terugval in andere economische sectoren.

Tijdens de regionale conferentie Dynamiek in de Guiana-regio op 18 en 19 juni 2026 in Frans-Guyana was er veel interesse voor offshore olie en de ‘olievloek’ in Guyana en Suriname. Dit heeft enerzijds te maken met het feit dat multinationals zoals TotalEnergies jaren terug ook interesse toonden voor verder offshore olie onderzoek in Frans-Guyana, wat een ‘hoera’ stemming bij vele Frans Guyanezen creëerde. Anderzijds volgt de groene beweging in Frans-Guyana met wantrouwen de offshore oliewinning in Suriname en Guyana.

Machtsspel Frankrijk

Frankrijk zet bij de enorme militarisering in Frans-Guyana Franse strijdkrachten niet enkel in voor de bescherming van het ruimtevaartcentrum in Kourou, maar ook voor het beveiligen van economische activiteiten in onder meer de goud- en visserijsector. De opkomst van Suriname en Guyana als nieuwe regionale oliegiganten heeft de belangstelling van Frankrijk’s TotalEnergies en andere multinationals voor offshore olie-exploitatie in de Guiana-regio aangewakkerd. Frans-Guyana wordt de ‘Franse poort naar Zuid-Amerika’ genoemd en is strategisch belangrijk voor de uitbreiding van Frankrijk’s invloed in de Guiana-regio.

De Franse economische belangen zijn regionaal versterkt door onder meer de Franse TotalEnergies die meer dan tien miljard dollar investeerde in het offshore-olieproject GranMorgu in Suriname. Frans-Guyana werd in 1946 een overzees gebied van Frankrijk, waarbij burgers dezelfde rechten en plichten kregen als Franse burgers. Maar dit bracht met zich mee dat Frans-Guyana’s Amazone-gebied weer onderdeel werd van het koloniale beleid van Frankrijk en de Europese Unie, en Frans-Guyana lange tijd het Zuid-Amerikaanse continent de rug toekeerde. Toch groeide het besef van een Zuid-Amerikaanse identiteit, vooral door integratie van vele legale en illegale handelsstromen vanuit de buurlanden.

Dit droeg bij dat een deel van de Frans-Guyanese politieke elite toenadering zocht tot de Zuid-Amerikaanse wereld wat resulteerde in de ondertekening in 1996 van de bilaterale samenwerkingsovereenkomst tussen Frankrijk en Brazilië betreffende hun gemeenschappelijke grens. Vervolgens werd een samenwerkingsprotocol getekend door de overheden van Frans-Guyana en Amapá. Dit werd in 2017 symbolisch verbonden door de brug die St. Georges in Frans-Guyana en Oiapoque in Brazilië verbindt.

Venezolaans-Braziliaans grensgebied

Venezuela en Brazilië zijn de oudste onafhankelijke staten in de Guiana-regio. De respectieve grensdistricten Bolívar en Roraima ontwikkelen zich tot economische, sociale en culturele grensgebieden. Brazilianen uit Manaus en Boa Vista emigreerden sinds circa 1990 naar het Venezolaanse Bolívar voor werk in de mijnbouw- en dienstensector. Er ontstond tussen de steden Guayana in Venezuela en Boa Vista en Manaus in Brazilië goederen- en mensenverkeer als gevolg van de modernisering van de vervoersnetwerken.

Sinds 2014 trokken Venezolanen uit Bolívar naar Brazilië (Roraima en Manaus) vanwege de economische crisis met hoge inflatie in Venezuela. Na de militaire interventie van de Verenigde Staten in januari 2026 werd in Venezuela een nieuw tijdperk ingeluid. Een deel van de Venezolanen begint terug te keren naar de staat Bolívar. Tegelijkertijd trekken Brazilianen naar Venezolaans Guayana (Gran Sabana) voor toerisme. Het openstellen van de Venezolaanse economie na een decennium embargo door de Verenigde Staten, resulteert in nieuwe grensoverschrijdende betrekkingen met Brazilië.

Zo werd in februari 2026 de vliegverbinding tussen Ciudad Guayana en Boa Vista heropend. Net als in andere landen van de Guiana-regio zijn er steeds meer spanningen in goudgebieden van het district Bolívar vanwege de illegale mijnbouw door Braziliaanse immigranten.

Bolívar (Venezuela) en Roraima (Brazilië)

Olie versus duurzaamheid

In 2024 droegen fossiele brandstoffen (olie, gas en steenkool) voor 81 procent bij aan de wereldwijde energievoorziening. De bewezen oliereserves in de wereld zijn 47 keer het jaarlijkse verbruik. Dit betekent dat er nog ongeveer 47 jaar aan olie (de belangrijkste niet duurzame energiebron) over is. Dit is dus op basis van het verbruik in 2024 en exclusief onbewezen reserves.

Echter heeft de recente oorlog in Iran er toe geleid dat vooral West-Europese landen versneld overstappen op schone energie. De landen van de Guiana-regio staan nu op een belangrijk kruispunt met het spanningsveld tussen een niet duurzame minerale economie versus natuur en natuurbehoud als spil van ontwikkeling.

Een keuze voor duurzaamheid vraagt om prioriteit voor een lange termijn ontwikkelingsplan met economische diversificatie (speerpunten biodiversiteit, hernieuwbare energie en ecotoerisme) die de afhankelijkheid van delfstoffen doorbreekt, wat tevens de risico’s vermijdt van prijsschommelingen en economische schokken.

Aandeel Fossiele brandstoffen is 81 procent van wereldwijde energievoorziening.

Suriname’s rug naar Zuid-Amerika

Wat betreft kennisontwikkeling in de regio is Frans-Guyana in de lift, terwijl Suriname zijn rug keert naar ons continent. Vergeleken met de universiteiten van Suriname en Guyana maakt de Universiteit van Frans-Guyana enorme sprongen voorwaarts. Sinds haar oprichting in 2016 wortelt zij steeds meer in de Guiana-regio met de natuur, inheemse en tribale volken hoog op haar agenda.

De regionale conferentie Dynamiek in de Guiana-regio maakte duidelijk dat de huidige uitdagingen in dit deel van de Amazone verband houden met het spanningsveld tussen de exploitatie van niet duurzame hulpbronnen en natuurbehoud. De economische keuzen staan niet los van het maatschappelijk, ecologisch en politiek krachtenveld, met focus op offshore oliewinning en de dreiging van de olievloek.

Een tegenwicht voor het wederom ondoordacht voortzetten van minerale strategieën vraagt om een sterke alliantie tussen op duurzaamheid gerichte maatschappelijke organisaties in Frans-Guyana, Suriname, Brazilië, en Guyana.