De losbandige wereld van 2026 (7): Verkiezingen in Brazilië: de Amazone en de toekomst van Zuid-Amerika

door

Na de  eerste verkiezing van president Luiz Inácio Lula da Silva in Brazilië in 2003 werd de regionale geopolitieke kaart sterk progressief in de trant van ‘Zuid-Amerika voor de Zuid-Amerikanen’. Maar de geplande tweede ronde van de Braziliaanse presidentsverkiezing op 25 oktober brengt het sterk gepolariseerde Brazilië op een tweesprong. Verliest Lula en wint Flávio Bolsonaro (zoon van de vroegere president Jair Bolsonaro, … red.) dan maakt dit een verrechtsing van het Zuid-Amerikaanse continent bijna compleet. Winst voor Lula betekent dat Brazilië zijn positie als ‘bewaker’ van Zuid-Amerika en het Amazoneregenwoud zal continueren.

Tekst Jack Menke

Beeld Plant for the Planet

Na de eerste ronde van de Braziliaanse presidentsverkiezing op 4 oktober dit jaar toen  Bolsonaro met circa 47 procent verrassend Lula met 45 procent van de stemmen overtroefde, wijzen vele peilingen voor de tweede verkiezingsronde op 25 oktober op een blijvende voorsprong voor Bolsonaro.

“Ook als Lula voor de vierde keer president zou worden, zullen Brazilië en de rest van Zuid-Amerika in zwaar geopolitiek weer terecht komen in een losbandige wereld”

In 2022 won Lula met 50,9 procent het presidentschap ten koste van het toen zittende staatshoofd Jair Bolsonaro (49,1 procent van de stemmen). De komende verkiezingsronde op 25 oktober wordt geen gemakkelijke rit voor de zittende president Lula, omdat Brazilië nu meer verdeeld en conservatiever is dan toen Lula in 2022 voor de derde keer president werd.

Amazoneregenwoud

Het Amazoneregenwoud beslaat ongeveer 40 procent van Zuid-Amerika en is verspreid over negen landen, waaronder Suriname. Dit gebied is cruciaal voor het leven en klimaat in de wereld. Als het bos wordt gekapt of afgebrand dan komen koolstoffen vrij in de lucht, wat een negatieve invloed heeft op het klimaat, de hoeveelheid regen, de plant- en diersoorten en vooral leefgebieden van inheemse en tribale volken. De ontbossing van het Amazonegebied bedroeg 11,6 procent in de periode 2000-2025 (zie figuur 1).

Van het Amazoneregenwoud ligt circa twee derde deel in Brazilië. Tijdens regeringen van de  Arbeiderspartij (Lula/Dilma Rousseff) vertoonde  de ontbossing een neerwaartse lijn en tijdens regeringen van Michel Temer en Jair Bolsonaro (2016-2022) was er een toename (zie figuur 2). De  voortgaande ontbossing van het Amazonegebied nam sinds 2012 snel toe met een piek  in 2021 van ongeveer dertienduizend vierkante kilometer. Daarna daalde de jaarlijkse ontbossing tot 5.731 vierkante kilometer in 2025.

Bij de komende verkiezingen op 25 oktober staat veel meer op het spel dan alleen het presidentschap. De politieke koers van de volgende regering zal niet alleen gevolgen hebben voor het Amazoneregenwoud , maar ook voor de Braziliaanse maatschappelijke en geopolitieke verhoudingen, internationale samenwerking en de rol van de Verenigde Staten (VS).

Behalve het kiezen van een president staat bij deze verkiezingen op het spel het kiezen van de gouverneurs van deelstaten en wetgevers van de federale regering en deelstaten, alle zetels in de Kamer van Afgevaardigden en twee derde van de Senaat. Deze instituten bepalen ook de politieke randvoorwaarden voor de bescherming van het Amazonewoud in de komende jaren.

Economische belangen, media, religie en veiligheid

De soja- en vleesbelangengroepen (agribusiness ondernemers lobby) spelen een enorme rol  in de ontbossing van het Amazonegebied. Dit wordt wereldwijd gevoed door de toenemende vraag naar rundvlees en goedkoop soja-veevoer. Deze sectoren vormen de directe motor achter de kaalkap van het Amazoneregenwoud.

De Braziliaanse economische elite, onder wie agribusiness ondernemers, heeft de meeste toegang tot grote media en sociale media waar moddercampagnes worden verspreid. Hierbij speelt ook het machtige Silicon Valley (Verenigde Staten/VS) een rol door wereldwijd samenlevingen en regeringen via sociale media, de cryptomunten en kunstmatige intelligentie (AI) te onderwerpen.

Dit gebeurt in Brazilië via Movimento Brasil Livre (MBL – Vrij Brazilië Beweging), die is verbonden met diverse Atlas Network conservatieve netwerken en denktanks. Daarmee heeft Silicon Valley – ondernemersgroep, inclusief de Trump-regering – grote invloed en op delen van de Braziliaanse bevolking die zich richten tegen de regering-Lula. Tevens zijn de evangelische kerken heel invloedrijk geworden onder de armen met een groeiende aanhang van radicaal rechts.

Aardmetalen en strategische mineralen

Brazilië beschikt over strategische hulpbronnen, waaronder zeldzame aardmetalen en 23 procent van de wereldwijde strategische mineralen. Hiermee is dit land midden in de strijd tussen de VS en China om controle te krijgen over deze mineralen.

Behalve zeldzame aardmetalen bezit Brazilië meer dan 90 procent van niobium en ook lithium, nikkel, kobalt, grafiet en mangaan. Deze (grond)stoffen zijn belangrijk voor de wereldwijde energietransitie en technologie (zoals elektrische auto’s, microchips en straalmotoren).

Omdat China momenteel de extractie en raffinage van deze metalen domineert, probeert de VS voor zijn nationale veiligheid een inhaalslag te maken. In dit verband is Brazilië een mogelijke strategische leverancier en zijn de presidentsverkiezingen van 25 oktober cruciaal voor grotere toegang tot deze grondstoffen. De Trump-regering is al bezig de druk op te voeren voor de toegang tot deze hulpbronnen en heeft onder meer strategische posities ingenomen voor overname van de commerciële Braziliaanse aardmetalenmijn, Serra Verde, door USA Rare Earth.

Shield of the Americas

Geopolitiek tracht de Trump-regering via het veiligheids- en samenwerkingsinitiatief Shield of the Americas Zuid-Amerika onder controle te krijgen. Dit gebeurt deels al via het aanpakken van drugskartels, handelsroutes en grondstoffen in Latijns-Amerika.

De ultraconservatieve presidentskandidaat Flávio Bolsonaro heeft eerder gezegd dat bij verkiezingswinst Brazilië zich zal aansluiten bij het Shield of the Americas. Hiermee wordt de invloed van de VS in Zuid-Amerika enorm versterkt.

Lula bekritiseert en verzet zich tegen deze dreiging en Amerikaanse inmenging die hij aanmerkt als kolonisatie van Brazilië. Indien Bolsonaro wint komt ook de rol van Brazilië binnen de elf Brics-landen als een onafhankelijk internationaal economisch blok onder grote druk en zal Brazilië zich waarschijnlijk terugtrekken. De aangesloten landen zijn Brazilië, Rusland, India, China, Zuid-Afrika, Egypte, Ethiopië, Indonesië, Iran, Saudi-Arabië en de Verenigde Arabische Emiraten.

Bolsonaro-dynastie

De eerste ronde van de Braziliaanse presidentsverkiezing op 4 oktober betekende behalve het grotere percentage stemmen van 47 procent voor Flávio Bolsonaro tegenover 45 procent voor Lula, ook winst voor de Bolsonaro-dynastie met de verkiezing van vele personen uit de Bolsonaro-familiedynastie. Zo werden Michelle Bolsonaro (echtgenote van Jair Bolsonaro) en Carlos Bolsonaro (zoon van Jair Bolsonaro) in de federale senaat verkozen.

In het Huis van Afgevaardigden zijn de jongste zoon, Jair Renan Bolsonaro, en Jairs broer Renato gekozen. Hierdoor heeft de rechts-conservatieve partij van de familie Bolsonaro haar greep op het Braziliaanse parlement en de Senaat vergroot. Eén van de meest belangrijke speerpunten van Flávio Bolsonaro’s presidentiële campagne is het verlenen van amnestie aan zijn vader Jair Bolsonaro, die momenteel een gevangenisstraf van 27 jaar uitzit.

“Evangelische kerken zijn heel invloedrijk geworden onder de armen met een groeiende aanhang van radicaal rechts”

Slotbeschouwing

De Braziliaanse presidentsverkiezingen op 25 oktober zullen voor het Amazonegebied, Zuid-Amerika en de internationale geopolitieke verhoudingen verstrekkende gevolgen hebben. Met winst voor een ultraconservatieve regering onder Flávio Bolsonaro zal de ontbossing van dit regenwoud enorm toenemen. De verwachting is dat de effectiviteit van instanties voor bosbescherming wordt verzwakt en illegale ontbossing wordt aangemoedigd.

Daarentegen zal een regering onder Lula ontbossing willen tegen gaan. Echter, zijn streven om de ontbossing tegen 2030 tot nul terug te brengen zal vele hindernissen moeten overwinnen, zoals de ontbossing door de agribusiness een halt toe roepen en inheemse leefgebieden beschermen. Maar ook als Lula voor de vierde keer president zou worden, zullen Brazilië en de rest van Zuid-Amerika in zwaar geopolitiek weer terecht komen in een losbandige wereld.

Figuur 2: Ontbossing tijdens de Arbeiderspartij (Lula/Rousseff) en andere regeringen.