De losbandige wereld van 2026 (4): Worstelend Caribisch Gebied

Het ontvoeren van president Nicolás Maduro van Venezuela door Amerikaanse troepen weerspiegelt een rauwe vorm van het recht van de sterkste in een losbandige wereld. Anno 2026 zijn snel verschuivende internationale machtsverhoudingen met een ingewikkelde wisselwerking tussen politieke, economische, technologische en militaire krachten te zien. Er ontstaan voor landen, regio’s en internationale organen enorme uitdagingen in de overgang naar een nieuwe wereldorde en een onvoorspelbare toekomst. Wat zijn de perspectieven voor het Caribisch Gebied?

Tekst Jack Menke

Beeld IGN – Insee 2024

Economisch machtige landen, waar onder de Verenigde Staten (VS), China en Rusland, zijn de drijvende krachten achter de wereldwijde democratische terugval van de afgelopen 25 jaar. In het schaars bevolkte Caribisch Gebied proberen de meeste landen zich een weg te banen in een wereld met veel autoritaire regimes en veranderende internationale machtsverhoudingen.

‘De meeste Caribische landen worstelen om een passend antwoord te geven op de huidige autoritaire wereld waarin de VS onder president Donald Trump de toon aangeeft

Caribische landen trachten individueel en via regionale organisaties, zoals de Caribische Gemeenschap (Caricom), een passend antwoord te vinden op de verhoogde politieke, economische en militaire druk van de VS. De aanwezigheid van de Amerikaanse marine in de Haïtiaanse baai van Port-au-Prince in het kader van ‘operatie Southern Spear’ is een recent bewijs van de dreiging met geweld om de controle over het Caribisch Gebied te behouden.

Sinds het begin van de negentiende eeuw heeft de VS meer dan honderd militaire interventies en geheime operaties uitgevoerd in Zuid-Amerika, inclusief het Caribisch Gebied. Voorbeelden van directe Amerikaanse betrokkenheid bij talloze naoorlogse regimewisselingen zijn Guyana (1953-1969), Guatemala (1954), Brazilië (1964), Dominicaanse Republiek (1965), Chili (1973), Grenada (1983) en Panama (1989-1990).

De VS beschouwt Zuid- en Midden-Amerika, inclusief het Caribisch Gebied, als haar achtertuin om haar politieke, economische en strategische belangen te beschermen. De Amerikaanse interventies omvatten onder meer economische sancties, zoals het handelsembargo dat na de revolutie van 1959 aan Cuba werd opgelegd, betrokkenheid bij de afzetting van democratisch gekozen presidenten, politieke en militaire steun aan favoriete regeringen, waaronder het regime van Alberto Pinochet na de staatsgreep van 1973 in Chili en de Amerikaanse bezetting van Haïti van 1915 tot 1934. Deze interventies volgden geen vast patroon, terwijl de duur en gevolgen sterk varieerden en afhankelijk waren van lokale politieke omstandigheden.

Versnippering

Vanuit een koloniaal plantagesysteem omvat het Caribisch Gebied alle eilanden in de Caribische Zee en de landen/regio’s op het vasteland van Zuid-Amerika, waar een plantage samenleving voorafging aan de huidige samenlevingen. Dit systeem werd economisch gekenmerkt door de productie van exportproducten, zoals koffie en suiker, en culturele kenmerken, zoals etniciteit, religie, taal en muziek.

Op grond van deze economische en culturele criteria maken de meeste landen en regio’s in het noorden en noordoosten van het Zuid-Amerikaanse vasteland deel uit van het Caribisch Gebied. Hieronder vallen ook Suriname, Guyana, Frans-Guyana en Noordoost-Brazilië (onder meer de staten Amapá, Pará en Maranhão).

Deze brede omschrijving is belangrijk voor het ontwerpen van passende ontwikkelingsstrategieën voor het Caribisch Gebied. De historische inbedding van het Caribisch Gebied binnen het (koloniaal) kapitalistische systeem droeg bij aan de huidige politieke en territoriale versnippering van deze regio en het in stand houden van de afhankelijkheid van buitenlandse mogendheden. Na de Tweede Wereldoorlog zijn diverse initiatieven genomen voor regionale samenwerking om deze afhankelijkheid te doorbreken en ontwikkeling mogelijk te maken.

Regionale samenwerking en tegenkrachten

Enkele belangrijke initiatieven voor regionale samenwerking gericht op economische integratie, politieke samenwerking en ontwikkeling zijn de Caricom, de Organisatie van Oost-Caribische Staten (Oecs) en de Associatie van Caribische Staten (ACS ). De in 1973 opgerichte Caricom richt zich op het bevorderen van economische integratie en coördinatie van het buitenlandse beleid tussen vijftien lidstaten en vijf geassocieerde leden. Suriname is sinds 1995 lid van deze organisatie.

De in 1981 opgerichte Oecs is een intergouvernementele organisatie van zeven kleine eilandstaten in het Oost-Caribisch Gebied. Interessant is de ACS die in 2014 werd opgericht voor overleg en samenwerking tussen alle landen volgens een brede defintie van het Caribisch Gebied.

De oprichting van de ACS is vooral een Caribisch antwoord van naties die na de staatkundige onafhankelijkheid en de oprichting van de Caricom in de schaduw bleven van de VS. Dit initiatief beoogde het doorbreken van de geopolitieke en geo-economische belangen en de invloed van buitenlandse machten, regionale institutionele strategieën te ontwikkelen vanuit een veel breder Caribisch Gebied.

“Caricom, die uitgaat van een Zuid-Amerikaanse vredeszone en dialoog binnen internationale organen, zal haar strategie moeten wijzigen om niet in de schaduw van de VS te blijven lopen”

Op deze manier moest de ACS als regionaal forum voor actief multilateralisme een belangrijk instrument worden om de regio te ontwikkelen. Niet als een verlengstuk van de zuidgrens van de VS, maar als onderdeel van het mondiale zuiden, met geopolitieke aanwezigheid op internationaal niveau.

De ACS bestaat nog, maar speelt (net als de Unasur – de unie van twaalf Zuid-Amerikaanse landen en Prosur – Forum voor de vooruitgang en ontwikkeling van Zuid-Amerika) als tegenkracht geen rol van betekenis in de veranderende Zuid-Amerikaanse verhoudingen.

Worstelend Caribisch Gebied

De meeste Caribische landen worstelen om een passend antwoord te geven op de huidige autoritaire wereld waarin de VS onder president Donald Trump de toon aangeeft. Er is een zekere verdeeldheid, waarbij sommige landen trachten een evenwicht te vinden tussen de economische afhankelijkheid van de VS en het garanderen van de veiligheid, immigratie en soevereiniteit. Terwijl Trinidad en Tobago zich heeft aangesloten bij de veiligheidsinitiatieven van de VS en de interventie in Venezuela faciliteerde, hebben andere landen, waaronder Cuba, kritiek geuit op de toegenomen economische druk op dit eiland door de VS.

De belangrijkste Caribische zorgpunten zijn soevereiniteit, veiligheid, handelsbeleid en regionale stabiliteit. De toegenomen militaire aanwezigheid van de VS en de acties tegen Venezuela hebben geleid tot bezorgdheid over de ‘militarisering’ van de regio.

Tegen de achtergrond van invoerheffingen onderzoekt de Caribische regio mogelijkheden voor diversificatie van de intra-regionale handel om de voedselzekerheid te vergroten. Wat betreft de internationale klimaatcrisis hebben leiders van Caricom hun bezorgdheid geuit over de terugtrekking van de VS uit milieuverdragen.

Verandering Caribische strategie

Dat de schaduw van de VS anno 2026 in de Zuid-Amerikaanse regio nog realiteit is, blijkt uit recente economische, politieke en militaire acties tegen diverse landen, waar onder Venezuela, Haïti en de dreigende taal jegens Cuba, Colombia en andere naties. Het kleine Caricom met minder dan twintig miljoen inwoners moet lering trekken uit de scheuren binnen dit economische blok van vijftien landen (denk aan de faciliterende rol van Trinidad en Tobago bij de Amerikaanse interventie in Venezuela).

Caricom die uitgaat van een Zuid-Amerikaanse vredeszone en dialoog binnen internationale organen, zal haar strategie moeten wijzigen om niet in de schaduw van de VS te blijven lopen. Ze zal allereerst schaal en perspectief moeten verbreden en uitgaan van ‘The Greater Caribbean‘ (het fundament van de ACS) met een bevolking van meer dan tweehonderd miljoen. Ten tweede zal ze vanuit het breedst mogelijk regionaal forum een actief multilateralisme moeten bepleiten en verbindingen buiten de regio aangaan om wereldwijd haar eisen krascht bij te zetten.

Hoewel Suriname formeel lid is van vele regionale organisaties van Zuid-Amerika is zijn rol daarin verwaarloosbaar, omdat het land met de rug naar het continent is blijven staan en zijn ogen sterk gericht blijven op Europa. Hierdoor missen de meeste politici en hoger opgeleide mensen het vermogen om duurzame strategieën te ontwerpen voor de ontwikkeling van onderwijs, wetenschap en economie, afgestemd op de Surinaamse amazone natuur en culturen.