De losbandige wereld van 2026 (3): Oorlogen in autocratische wereld

door

Het ontvoeren van president Nicolás Maduro van Venezuela door Amerikaanse troepen weerspiegelt een rauwe vorm van het recht van de sterkste in een losbandige wereld. Anno 2026 zijn snel verschuivende internationale machtsverhoudingen met een ingewikkelde wisselwerking tussen politieke, economische, technologische en militaire krachten te zien. Er ontstaan voor landen, regio’s en internationale organen enorme uitdagingen in de overgang naar een nieuwe wereldorde en een onvoorspelbare toekomst. Waar draait dit precies om?

Tekst en beeld Jack Menke

Wereldwijd zitten we in een ingewikkeld schaakspel, dat wordt gedicteerd door autocratische landen. Het negende uitgegeven Democracy Report 25 Years of Autocratization – Democracy Trumped? door het V-Dem Institute van de Universiteit van Gothenburg in 2025 signaleert een wereldwijde autocratisering.

“Nu de VS, China en Rusland rechtstreeks in het spel zijn, is er in het Midden-Oosten niet alleen een regionale patstelling, maar een internationale machtsstrijd”

In het voorwoord staat: ‘Terwijl we dit jaar Democracy Report afronden, stemt de recent geïnstaleerde president Trump tegen Navo-bondgenoten in de Verenigde Naties (VN), in samenwerking met autocratieën zoals Noord-Korea, Rusland en Sudan. In het Midden-Oosten gaat het geopolitieke schaakspel naar een climax. Intussen beëindigt de Verenigde Staten (VS) de militaire steun aan Ukraïne en de woorden van de Trump-regering lijken op de retoriek van Rusland. Europese leiders haasten zich om een antwoord te geven op de verzwakking van de Navo. De wereld gaat door een nieuwe schok heen.’

Democratische terugval

In de wereldwijde democratische terugval van de afgelopen 25 jaar vormen economisch machtige en dichtbevolkte landen de drijvende kracht achter de autocratisering en veranderende machtsverhoudingen. Veel van deze autocratischer geworden landen, zoals de VS, Rusland en India, hebben invloed op buurlanden, internationale organisaties, multilaterale handel en investeringen.

Zo zijn staten als Wit-Rusland, Hongarije en Servië autocratischer geworden. In Zuid- en Centraal-Azië zijn twee democratieën – India en Mongolië – sterk teruggevallen, terwijl ook Afghanistan en Pakistan autocratischer zijn geworden. Verder zien we in liberale democratieën in Latijns-Amerika, West-Europa en Noord-Amerika, een ernstige democratische terugval. Een duidelijk voorbeeld vormt de VS met acties in Venezuela en het Midden-Oosten.

Israël en Gaza

Terwijl Israël nog veel ruimte heeft om Palestijnen in bezette gebieden te doden, wordt vanuit Qatar, Turkije en Egypte de druk steeds groter voor een menswaardige oplossing in Gaza. Dit staat haaks op het Israëlische beleid om dit gebied onder controle te krijgen. Vooral de Israëlische oppositie vindt dat premier Netanyahu  toegeeft aan de Amerikaanse president Donald Trump om de oorlog tegen Hamas in Gaza te vroeg te beëindigen en dat Israël’s ruimte om in Libanon en Syrië vrijelijk te opereren aan banden wordt gelegd.

Intussen hebben de meeste landen in de wereld de uitnodiging van president Trump afgewezen om zitting te nemen de ‘Vredesraad voor Gaza’, die toezicht moet houden op de wederopbouw van Gaza. Van de Europese Unie hebben slechts Hongarije en Bulgarije de uitnodiging aanvaard.

Trump ondertekende het handvest voor deze Vredesraad op 22 januari 2026 tijdens het World Economic Forum in Zwitserland. Met zijn bestempeling van de Vredesraad als één van de meest invloedrijke organen ooit opgericht, wordt de VN ondermijnd.

De meeste landen die zijn uitgenodigd om toe te treden, vinden het een poging om de VN te vervangen. Hoewel Trump zei dat de VN moet blijven bestaan, suggereren zijn recente dreigementen dat hij het VN Handvest, dat schendingen van grenzen verbiedt, niet zou respecteren.

Midden-Oosten: Iran versus VS

Het spanningsveld rond Iran is geopolitiek, economisch en militair veel ingewikkelder. De VS hanteert een gun diplomacy, waarbij diplomatie met dreigende taal gepaard gaat met een zichtbare militaire zeemacht voor de kust van een tegenstander om die te dwingen aan eisen te voldoen zonder een oorlog te moeten voeren.

In dit licht heeft de VS een militaire vloot rond Iran opgebouwd, die veel groter is dan die voor de kust van Venezuela. Er wordt gedreigd Iran te zullen aanvallen als het niet instemt met een nieuwe deal om de nucleaire installaties te ontmantelen. Iran reageerde dat een aanval van de VS zal leiden tot een totale oorlog. Wat staat op het spel en wat zijn de gevolgen voor Iran en de regio in het Midden Oosten?

(lees verder onder de )

US Navy aircraft carrier USS Harry S. Truman.

De VS heeft ondanks harde militaire bedreigingen in januari 2026 deze niet uitgevoerd, maar eist nu nucleaire concessies van Iran. Echter, Iran hoopt tot een akkoord te komen om de westerse sancties tegen het Iraanse nucleaire programma op te heffen, omdat die ongunstig doorwerken op de economie.

De VS stelt drie voorwaarden voor de hervatting van de gesprekken met Iran: geen uranium verrijking in Iran, beperkingen van het ballistische raketprogramma en geen steun aan regionale proxies (milities) van Iran, zoals Hezbollah (Libanon), Houthi’s (Jemen), Hamas (Gaza) en sjiitische milities in Irak en Syrië. Maar Iran vindt deze drie eisen een onaanvaardbare inbreuk op de zijn soevereiniteit.

Russisch-Ukraïense oorlog

Nadat Rusland in 2014 samen met pro-Russische afscheidingsbewegingen de Krim annexeerde ontstond in 2022 een uitgebreid gewapend conflict met Ukraïne. Rusland noemde als aanleiding voor deze oorlog dat Navo plannen zou hebben voor een invasie. Het noemde de uitbreiding van de Navo met Ukraïne een ernstige bedreiging en eiste dat dit land zou worden uitgesloten om ooit lid te worden van deze militaire alliantie. Rusland verklaarde dat zij de ‘volksrepublieken’ Donetsk en Lugansk en Luhansk, zou erkennen.

Sinds 2024 bezet Rusland ongeveer 20 procent van Ukraïne waar ongeveer drie tot 3,5 miljoen Ukraïners wonen. Anno 2026 maakt Rusland handig gebruik om tijdens een extreem koude winter in Ukraïne vooral de energiesector tot doelwit te maken.

De oorlog leidt tot grote economische en maatschappelijke schokken voor Ukraïne. Ondanks territoriale winst heeft Rusland de strategische doelen niet behaald. De verwachting in 2026 is dat Russische hybride operaties zullen toenemen, omdat Rusland de oorlog niet op conventionele wijze kan winnen.

De Europese bondgenoten van Ukraïne hebben hun standpunten verhard en de onderlinge eenheid versterkt. Rusland blijft vasthouden aan zijn eis voor erkenning van bezette gebieden en het opgeven van de Ukraïense ambitie voor het Navo-lidmaatschap, wat een snelle diplomatieke oplossing bemoeilijkt.

(lees verder onder de )

Van regionale naar mondiale machtsstrijd

Het Midden-Oosten en Ukraïne tonen hoe ingewikkeld internationale machtsverhoudingen zijn geworden. Israël heeft, voorafgaand aan de nucleaire onderhandelingen tussen de VS en Iran, rode lijnen getrokken waarover geen compromis mogelijk is. De VS heeft een grote vloot binnen aanvalsafstand geplaatst in de Arabische zee met de klassieke bedreiging van Trump aan Iran: ‘kom aan de onderhandelingstafel om te praten over de nucleaire afbouw anders wordt je militair aangevallen’.

Tegelijkertijd zet Iran geheime diplomatieke kanalen in werking naar Rusland, China en landen in de regio. China bestempelde de militaire dreiging van de VS in de buurt van Iran als de wet van de jungle en versterkte stilletjes zijn greep op Iran.

“Met zijn bestempeling van de Vredesraad als één van de meest invloedrijke organen ooit opgericht, wordt de VN ondermijnd”

Nu de VS, China en Rusland rechtstreeks in het spel zijn, is er in het Midden-Oosten niet alleen een regionale patstelling, maar ook een internationale machtsstrijd. Diplomatieke netwerken in het Midden-Oosten (vooral vrienden van de VS zoals Saudi-Arabië) geven de VS duidelijke signalen om geen militaire actie te beginnen tegen Iran.

Nu ook de onderhandelingen tussen Ukraïne, Rusland en de VS steeds vastlopen, is de patstelling compleet. Het einde is niet in zicht in de verschuivende internationale machtsverhoudingen met veranderende allianties binnen en tussen machtsblokken.