Cultuurdrager Harriëtte Vreedzaam strijdt voor zichtbaarheid inheemsen in Suriname

“Als inheemsen zich niet bewust zijn van hun voorouderlijke nalatenschap, raken ze die kwijt”, zegt cultuurdrager Harriëtte Vreedzaam tegen de Ware Tijd. Volgens haar weten veel inheemsen te weinig over hun eigen kracht, hun erfgoed en het belang daarvan. Juist daarom ligt er een belangrijke taak bij de ouderen om deze kennis door te geven aan de jongere generaties.

Tekst en beeld Kevin Headley

Ondanks dat zij in de minderheid zijn qua bevolkingsaantal, zijn inheemsen toch zichtbaar in de samenleving. Tegelijkertijd blijven stereotiepe beelden en hun achtergestelde positie bestaan. Kennis over inheemsen, hun inzichten en hun cultuur zijn daarom essentieel om dit te doorbreken.

“Onze cultuur kent geen schriftelijke traditie. Kennis wordt doorgegeven in het dagelijkse leven”

Vreedzaam zet zich in voor het verzamelen, vastleggen en delen van informatie over inheemse gemeenschappen. Waarborging en zichtbaarheid van inheems erfgoed gaan daarbij hand in hand. Als cultuurdrager en oudere binnen een inheemse gemeenschap ziet zij het als haar verantwoordelijkheid om kennis en kunde, die zij van eerdere generaties heeft meegekregen, door te geven en te bewaren.

Geen schriftelijke traditie

Vreedzaam groeide op in een omgeving waar tradities en gebruiken vanzelfsprekend waren en merkte later hoe snel die kennis onder druk kan komen te staan. Die ervaring vormt de basis van haar inzet: het vastleggen, beschermen en doorgeven van wat dreigt te verdwijnen. “Inheemse woon- en leefgebieden bestaan sinds het begin der tijden als het grondgebied waar vele generaties voorouders zijn geboren en getogen. Deze woon- en leefgebieden worden met al hetgeen erop, eraan, erboven en eronder aan de opeenvolgende generaties nageslacht overgedragen. Er zijn regels voor hoe we ermee omgaan en die worden al generaties lang mondeling doorgegeven.” Bij bepaalde handelingen moet bijvoorbeeld het hele dorp om toestemming worden gevraagd.

Vreedzaam zegt dat er weinig schriftelijk is vastgelegd, omdat de cultuur sterk leunt op mondelinge overdracht. “Onze cultuur kent geen schriftelijke traditie. Kennis wordt doorgegeven in het dagelijkse leven.” Die overdracht begint al op jonge leeftijd. “Als kind ga je met je moeder naar de kostgrond en leer je door te kijken: hoe je plant, oogst en met de grond omgaat.” Later volgen de regels van het bos. “Je leert dat je niet zomaar bomen kapt. Zo ontdek je wat wel en niet kan, mag of moet.”

Ook vertelavonden rond het kampvuur spelen een belangrijke rol. Daar dragen ouderen hun kennis over, begeleiden ze jongeren en corrigeren ze waar nodig. “Dat is traditioneel opvoeden en scholing.”

Systeem onder druk

Volgens Vreedzaam staat dit systeem onder druk. Door veranderende leefpatronen en minder sterke verbindingen tussen generaties raakt de traditionele kennisoverdracht versnipperd. “Jongeren zijn minder in het dorp en ouderen krijgen minder ruimte om hun rol te vervullen. Vroeger was die overdracht vanzelfsprekend. Iemand die dorpshoofd werd, wist precies wat er van hem werd verwacht. Die kennis had hij al meegekregen. Ook bij conflicten en persoonlijke problemen speelden ouderen een centrale rol. Zij boden begeleiding en oplossingen. Die structuur zie je nu steeds minder terug.”

Juist daarom zet Vreedzaam zich in om niet alleen culturele gebruiken, maar ook het traditionele bestuurssysteem vast te leggen. “Het gaat niet alleen om cultuur, maar om een manier van samenleven.” Wat Vreedzaam vastlegt, gaat verder dan tradities alleen: het is kennis over hoe mens, gemeenschap en natuur met elkaar in balans blijven. Ze documenteert onder meer traditionele regels rond grondgebruik, zoals wanneer een stuk bos wel of niet mag worden gekapt en wie daarover beslist.

Ook legt ze rituelen, verteltradities en sociale afspraken binnen het dorp vast. Daarnaast verzamelt ze verhalen van ouderen over hoe vroeger werd geleefd, gewerkt en bestuurd. “Als we deze kennis niet nu vastleggen, verdwijnt die met de ouderen”, waarschuwt ze. “Daarmee gaat niet alleen cultureel erfgoed verloren, maar ook een manier van denken en leven die generaties lang in balans was met de natuur.”

Missie

Voor Vreedzaam is dat reden om in actie te komen. “Ik heb het als missie genomen om ons inheems erfgoed vast te leggen.” Een deel daarvan wil zij actief delen met de samenleving, via presentaties, tentoonstellingen en educatieve activiteiten.

Vreedzaam heeft ook gewerkt aan de expositie ‘De gebroeders Penard in de spotlight’, die vorig jaar werd geopend in het Surinaams Museum. De expositie belicht het culturele erfgoed van de Kari’na, dat decennia terug is gedocumenteerd door de gebroeders Penard en bewaard is in het Wereldmuseum Leiden (destijds Museum Volkenkunde in Leiden).

Daarmee wil ze niet alleen inheemsen zelf bereiken, maar ook andere Surinamers. “Zichtbaarheid is belangrijk. Veel mensen weten niet wie wij zijn en waar wij voor staan”, meent ze.

Tegelijkertijd benadrukt de cultuurdrager de verantwoordelijkheid van inheemsen zelf. “We moeten ook aangeven wanneer er problemen zijn in het bos. Wanneer er wordt gehandeld tegen de principes van de natuur, moeten we dat aankaarten. Inheemse kennis is geen verleden tijd. Die kennis is gestoeld op onder meer kennis over de eigen wereld, waaronder de natuurlijke omgeving, welke tot gevolg heeft de bijzondere manier van wonen en leven, de voorouderlijke normen, tradities, gewoonten, wetten en regels die sinds het begin der tijden door de voorouders zijn ingesteld. Deze kennis en wijsheden dragen bij aan behoud van de natuurlijke balans van mens en natuur. Dit natuurlijke proces komt niet alleen inheemse volken ten goede, maar de totale mensheid in haar relatie tot het kosmische element ‘Moeder Aarde’. Het kan ook oplossingen bieden voor de toekomst.”

Volgens Vreedzaam kan juist die kennis bijdragen aan een duurzamere omgang met het milieu. Ze pleit daarom voor een andere blik: zelfanalyse van het eigen bestaan als mens met een eigen verantwoordelijkheid voor toekomstige generaties nageslacht. Dit geldt niet alleen voor de oorspronkelijke volken van het land, maar ook voor elk individu dat dit grondgebied bewoont. “Inheemsen zijn de oorspronkelijke bewoners. Wij hebben sinds mensenheugenis geleefd in partnerschap en in onlosmakelijke verbondenheid met de natuur. Dat perspectief wordt nog te weinig serieus genomen.”

...